(શ્રીમત્ સ્વામી રંગનાથાનંદજી મહારાજ. રામકૃષ્ણ મઠ અને રામકૃષ્ણ મિશનના ઉપાધ્યક્ષ છે. તેમણે છપરા (બિહાર)માં શ્રીરામકૃષ્ણ અદ્‌ભુતાનંદ આશ્રમનું સમર્પણ તા. ૧૧ એપ્રિલ ૧૯૯૨ના રોજ કર્યું હતું. આ અવસર ઉપર આયોજિત ત્રણ દિવસના સમારોહમાં તા.૧૨મી એપ્રિલ ૧૯૯૨ની સાંજે ૬-૩૦ વાગે તેમણે હિન્દીમાં જે ભાષણ ગૃહસ્થ ધર્મ ઉપર આપ્યું હતું તેને અહીં પ્રસ્તુત કર્યું છે.)

હું આજે એક વિષય ઉપર બોલવા ઇચ્છું છું – ગૃહસ્થધર્મ પર! લોકો કહે છે કે અમે તો ગૃહસ્થ છીએ. ઝાઝા લોકો ગૃહસ્થ છે. સંન્યાસી તો બહુ ઓછા હોય છે પરંતુ આ રાજ્યમાં બિહારમાં એક સમયે વધારે સંન્યાસીઓ હતા, ગૃહસ્થો ઓછા હતા. અહીં ગૃહસ્થધર્મનું એવું ઘોર પતન થઈ ગયું હતું. આ રાજ્યનું નામ છે ‘બિહાર’. બિહાર (વિહાર) શબ્દનો અર્થ થાય છે મઠ કે આશ્રમ. આમ મઠોની અધિકતાને કારણે તેનું નામ બિહાર પડ્યું. આનું પરિણામ આવ્યું કે પહેલાં તો મઠો સારા રહ્યા. પણ ત્યાર બાદ દરેક જણ સાધુ બનીને સાવ આળસુ બની ગયો. કોઈ કશું કામ જ ન કરે. આવું થઈ ગયું. માણસનું પતન થયું. એ જમાનામાં ધર્મની બાબતમાં અનેક ભ્રમણા – (ખોટા ખ્યાલો) હતી. લોકો શાશ્વત ધર્મને જાણતા ન હતા.

આથી આ વર્તમાન યુગમાં ગૃહસ્થોને યોગ્ય સ્થાન અપાવવા, તેમની પ્રતિષ્ઠાને વધારવા માટે શ્રીરામકૃષ્ણ, મા શારદાદેવી અને સ્વામીજી આવ્યા. શ્રીરામકૃષ્ણ પોતે ગૃહસ્થ હતા; શારદાદેવી પણ ગૃહસ્થ હતાં. આ બન્નેએ ગૃહસ્થાશ્રમનો મહિમા વધાર્યો. અત્યાર સુધી આપણે પોતાની જાતને ઉતરતી, હલકી માનતા આવ્યા છીએ. પંડની જ આપણે ખૂબ અવગણના કરી છે. હું આખા દેશનો પ્રવાસ કરું છું. બધેય લોકો કહે છે કે, “અમે તો સંસારી છીએ. અમે સંસારી છીએ. અમે શું કરી શકીએ?” આવી રીતે સંસારના લોકો પોતાની જ અવગણના કરે છે. આ બિલકુલ ખોટી વાત છે, અને દેશની ઉન્નતિની પણ વિરુદ્ધ છે.

આ કારણે જ ગૃહસ્થોને એક પ્રકારની ગરિમા આપવા, ગૌરવ દેવા, એક શક્તિ આપવા વાસ્તે આ અવતારી પુરુષો આવ્યા હતા. આ અવતાર પણ ગૃહસ્થોને અધીન છે. આખી દુનિયા, આખું જગત ગૃહસ્થોને અધીન છે. આટલા માટે જ હું આજે એ વિષય ઉપર બોલવા માગું છું.

શ્રીરામકૃષ્ણ ગૃહસ્થધર્મના પુનઃ પ્રતિષ્ઠાતા

‘શ્રીરામકૃષ્ણ કથામૃત’ નામના પુસ્તકમાં આવાં અનેક પ્રકરણો – અધ્યાયો છે કે જેમાં ભક્તોને ગૃહસ્થ ધર્મ વિષે શ્રીરામકૃષ્ણ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ઉપદેશ આપે છે. કોઈ ગૃહસ્થ શ્રીરામકૃષ્ણને પૂછે, “અમે ગૃહસ્થ છીએ, અમે કેવી રીતે ઈશ્વરને પ્રાપ્ત કરી શકીએ?”

“કેમ પ્રાપ્ત ન કરી શકો? ઈશ્વર બધાંની અંદર છે. તે અંતર્યામી છે. તમે લોકો તેને યાદ કરો. બધું બરાબર થઈ જશે.” – શ્રીરામકૃષ્ણ ગૃહસ્થોને આવી રીતે પ્રોત્સાહિત કરે છે, અનેક અધ્યાયોમાં આપ્યું છે. આવે વખતે આપણે સમજવું જોઈએ કે ગૃહસ્થ, ઘરમાં રહીને કામ કરે છે.

પરંતુ ઘરમાં આવવાની, જવાની, સ્વતંત્રતા (આઝાદી) તમારી છે. એટલા માટે તો ગૃહસ્થો છે, નહીંતર ઘર કારાગાર – જેલ (Prison) બની જાય. પરંતુ ઘર એ જેલ – કેદખાનું નથી, ગૃહસ્થી છે. Freedom, Freedom (આઝાદી આઝાદી)! આઝાદી વગર ઘર જેલ-કારાગાર બની જાય. તો આપણા દેશમાં ગૃહસ્થજીવન જેલ-જીવન બની ગયું? હા, આપણું મન ગૃહસ્થ જીવનની બહાર જ ગયું ન હતું. આપણે બધાં એક નાનાં કુંડાળામાં જ રહી ગયા હતા. વિશાળ ભાવ આપણે ખોઈ બેઠા હતા. મન બહુ જ સંકુચિત થઈ ગયું હતું.

શ્રીરામકૃષ્ણ કહે છે – ‘આમી’ (હું) અને ‘આમાર’ (મારું)ને હઠાવવાં પડશે. આપણે સૌ કેવળ ‘હું’ અને ‘મારું’ જાણીએ છીએ. આપણને ખબર નથી કે દેશની હાલત કેવી છે? હજારો લોકો ભૂખ અને દુ:ખ કેવી રીતે વેઠે છે? આ બધાં વિષે આપણે કશું જ જાણતા નથી. આપણે જાણે કે, આપણા ઘરને જ જેલ બનાવી લીધું હતું. આના પરિણામરૂપે ૮૦૦ વર્ષો સુધી આપણે નીચે પડી ગયા હતા. વિદેશી આક્રમણો થયાં અને આપણી સ્વતંત્રતા છીનવાઈ ગઈ. ત્યારે આ યુગમાં આવીને શ્રીરામકૃષ્ણે ગૃહસ્થોને એક સાચો, વાસ્તવિક માર્ગ દેખાડ્યો અને તેને એક પ્રકારનું ગૌરવ પ્રદાન કર્યું.

ગૃહસ્થાશ્રમ: જ્યેષ્ઠ આશ્રમ

મનુસ્મૃતિમાં એક શ્લોક છે. એ શ્લોક હું તમને સંભળાવવા માગું છું કે જેથી તમે જાણી શકશો કે ગૃહસ્થનું મહત્ત્વ કેટલું બધું વધારે છે. કહ્યું છે-

યસ્માત્ ત્રયોડપ્યાશ્રમિણી જ્ઞાનેનાન્નેનચાન્વહમ્
ગૃહસ્થેનૈવ ધાર્યન્તે તસ્માજ્ જ્યેષ્ઠાશ્રમો ગૃહી

(3/99)

બધા આશ્રમોમાં ગૃહસ્થ આશ્રમ જ્યેષ્ઠ – મોટો (ચઢિયાતો) છે, કારણકે બધા આશ્રમોના લોકોને અન્ન અને વિદ્યા એક માત્ર ગૃહસ્થ આશ્રમ જ પૂરાં પાડે છે, બીજું કોઈ નહીં. બ્રહ્મચારી કાંઈ પૈસો કમાતો નથી, વાનપ્રસ્થી પણ રળતો નથી અને સંન્યાસીને પણ કોઈ કમાણી હોતી નથી. સમાજમાં જો કોઈ કમાતું હોય, ઉત્પાદક શ્રમ કરતું હોય અને સમાજનું પોષણ કોઈ કરતું હોય તો તે માત્ર ગૃહસ્થ જ કરે છે. એક ગૃહસ્થ આટલાં બધાં કામ કરતો રહે છે અને છતાં પોતાની જ અવગણના કરે છે. તેને પોતાના કામનું ગૌરવ હોવું જોઈએ. ગૃહસ્થના આધારે જ આખો સમાજ ચાલે છે. યસ્માત્ ત્રયોઽપિ આશ્રમિણો જ્ઞાનેનાન્નેન ચ। જ્ઞાન અને અન્ન એ બેય સાથો સાથ ચાલે છે અને નિત્ય ચાલે છે. ગૃહસ્થેનૈવ ધાર્યન્તે (ગૃહસ્થ જ તેમને નિભાવે છે.) એક ગૃહસ્થ માત્ર આ બંને કામ કરે છે. તસ્માત્ જ્યેષ્ઠાશ્રમો ગૃહી – એટલે જ બધા આશ્રમોમાં શ્રેષ્ઠ ગૃહસ્થાશ્રમ છે.

હવે, આ યુગમાં મનુએ જે કહ્યું છે તે નવી ભાષામાં આપણી સામે આવી રહ્યું છે. એ છે Citizen Power અથવા નવો નાગરિક! નાગરિકના મનમાં માત્ર પોતાના જે ઘરની બાબતમાં વિચારવામાં આવતું નથી. તેના મનમાં આખા દેશની ઉન્નતિની ભાવના રહેલી હોય છે. તે જ્યારે કોઈપણ કાર્ય આવી ભાવનાથી કરે કે જેનાથી દેશની ઉન્નતિ થઈ જાય, ત્યારે જ તે ખરો ગૃહસ્થ બને છે. આટલા જ માટે આજે ગૃહસ્થે Citizen – નાગરિક – બનવું જોઈએ. નાગરિક થવાથી મનમાં વિશાળ ભાવો જાગે છે. બધા લોકોની ઉન્નતિનો ભાવ મનમાં રહેતો હોય છે. બધાની ઉન્નતિ માટે તે કોશિશ કરતો હોય છે. એટલા માટે નો સાચો ગૃહસ્થ – Citizen – નાગરિક છે. નહિંતર તો એ માત્ર નામનો જ ગૃહસ્થ કહેવાય છે.

સંસદ (પાર્લામેન્ટ) આપણને ૨૧મે વર્ષે પુખ્તવયસ્ક – માનીને નાગરિકતાનો હક્ક આપે છે – મત આપવાને લાયક આપણને ગણે છે. આજકાલ તો ૧૮ વર્ષની ઉંમરે પણ મતાધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે. પણ આ બહારનું માપ છે. અંદર તો તમારે રાષ્ટ્રીય જવાબદારી, સામાજિક જવાબદારીનો ભાવ રાખવી જોઈએ. આપણાં હૃદયમાં કાયમ સમાજની ઉન્નતિની ભાવના રાખવી જોઈએ. એવી ભાવના રહી હોય કે હું જે કોઈ કામ કરીશ તેનાથી સમાજની ઉન્નતિ થશે. આ છે Citizen – નાગરિકતાનો અસલ સ્વભાવ.

બે મૂલ્યો

નાગરિકતા – ગૃહસ્થીની – ની અંદર બે મૂલ્યો (Values) છે. એક તો છે – સ્વતંત્રતા- (આઝાદી, મુક્તિ) છે. અને બીજું મૂલ્ય છે – જવાબદારી. સ્વતંત્રતાની સાથે જ જવાબદારીનું ભાન! નાગરિકે રાષ્ટ્રીય જવાબદારીનો ભાવ પણ પોતાનાં મનમાં રાખવો જ જોઈએ. આવી બેય ભાવનાઓ એકી સાથે રાખવાથી માણસ નાગરિક બની જાય છે; ગૃહસ્થ બની જાય છે. આજના જમાનામાં આવા લાખો માણસોએ તૈયાર થવું પડશે. આ હેતુ માટે જ શ્રીરામકૃષ્ણ આવ્યા છે. તેઓ લોકોને જીવનની શક્તિ પ્રદાન કરે છે. પોનાની અંદરના આત્મચૈતન્યમાં ભરોસો રાખવાનું, શ્રદ્ધા રાખવાનું કહે છે. સ્વામી વિવેકાનંદે વારંવાર આત્મશ્રા ઉપર ભાર મૂક્યો છે. તેમણે કહ્યું છે કે તેત્રીસ કરોડ દેવ-દેવીઓમાં તમને શ્રદ્ધા છે પરંતુ તેનાથી તમારું કંઈ વળ્યું નથી. કારણ કે તમને પંડમાં જ ભરોસો રહ્યો ન હતો. પોતાની જાતમાં શ્રદ્ધા રાખો અને પછી દેવ-દેવીમાં – એમ સ્વામી વિવેકાનંદે એક ભાષણમાં કહ્યું હતું. આથી અસલ – સાચુકલા નાગરિક બનવા માટે આત્મશ્રદ્ધા, આત્મ નિર્ભરતા, હું આ કામ કરીશ – એવો ભાવ જરૂરી છે.

આવો ભાવ – આવી ભાવના આપણા દેશના લોકો ખોઈ બેઠા હતા. એક જ ભાવ રહ્યો હતો – હું તો ગૃહસ્થ છું, હું તો સંસારી છું, મારું તો જીવન જ નકામું છે – આવી ભાવના રહી હતી. આ ભાવને છોડી દઈને, મનને વિશાળ બનાવીને, દેશની ઉન્નતિની જવાબદારી ઉપાડીને હું ચાલીશ – એવું આપણે કર્યું નહીં. આને કારણે જ ૮૦૦ વર્ષોનો આપણો ઇતિહાસ ખરાબ થઈ ગયો.

અમે તો ગૃહસ્થ છીએ એટલે શું કરી શકીએ? એવો ગ્લોનિભાવ હીનતા ભાવ હવે છોડી દેવો પડશે અને એવો ભાવ રાખવો જોઈશે કે હું સ્વાધીન ભારતનો નાગરિક છું. આ દેશ સ્વાધીન ભારત છે. અહીં કોઈ રાજા મહારાજા નથી. એક નાગરિકનો અર્થ છે એક રાજા. આ પ્રજાતંત્ર – લોકશાહી છે. પ્રજાતંત્રમાં નાગરિકતા જ સર્વોચ્ચ હોય છે. આથી આપણી ઉપર એટલો બધો ભાર આવી ગયો છે કે પૃથ્વીને ઉપગ્રહમાં છોડ્યા પછી, બંધારણને અપનાવ્યા પછી આપણી જવાબદારી પણ વધી છે. આપણે સૌ ભૂલી ગયાં હતાં કે આપણે માથે રાષ્ટ્રીય જવાબદારી છે. આપણે નાના – વામણા ગૃહસ્થ બની ગયા હતા. જેલમાં રહેવાવાળા ગૃહસ્થ બની ગયા હતા. કેવળ હું અને મારું અને એની જ ઉન્નતિના કાર્યને આપણે વળગી રહ્યા. બાકીનું બધું જ વીસરી ગયા. એ બધું હવે સમાપ્ત કરવું પડો. શ્રીરામકૃષ્ણ – વિવેકાનંદ સાહિત્ય વાંચવાથી આપણે જોઈ શકીશું કે મંદિરમાં પૂજા કરી અને ગરીબોની સેવા કરવી એ બંને એક સરખાં જ છે.

તમે તો મંદિરમાં પણ પૂજા નથી કરતા. ચાર આના આપીને પૂજારી પાસે પૂજા કરાવો છો. બસ આપણું કામ પતી ગયું. આ આપણો ધર્મ થઈ ગયો. ૮૦૦ વર્ષથી આ પ્રવૃત્તિ ચાલતી આવી છે. આથી જ આપણું પતન થયું છે. રોજે-રોજ આટલું નીચે પડવું પડ્યું છે. હવે આપણે ઉપર આવવાની કોશિશ કરીએ છીએ. આધુનિક ભાવ-વિચારો – આપણને આવવા લાગ્યા છે. સ્વામી વિવેકાનંદે જ્યારે પરિવ્રાજક રૂપે ભારતનું ભ્રમણ કર્યું, દેશની ખરાબ હાલત જોઈ, તો આ પ્રશ્ન સૌથી પહેલો તેમનાં મનમાં ઊઠયો કે આપણા ગ્રંથોમાં, શાસ્ત્રો, પુરાણોમાં જે ભારતનું વર્ણન છે, એ ભારત તો સારું છે. પણ આધુનિક ભારત કેટલું દયામણું છે?

સ્વામી વિવેકાનંદે એકસો વર્ષ પહેલાં યાત્રા કરી હતી, જાણવા માટે કે આખા ભારતમાં લોકોની સ્થિતિ કેવી છે. આ અગાઉ કોઈ ધાર્મિક યા રાજનૈતિક નેતાએ આવું ભ્રમણ કર્યું ન હતું. સ્વામીજીએ જ પહેલીવાર કર્યું. તેમણે જોયું કે લોકો ગરીબ છે; દુ:ખી છે, અને ઉપરવાળા લોકો, ઉચ્ચ અને ધનવાન લોકો તેમને નીચે દબાયેલા રાખે છે. આવું છે આપણું ભારત. આ તો નરકના જેવું છે. સ્વામીજીએ પૂછ્યું, આપર્ણો દેશમાં આટલાં બધાં ગરીબ લોકો શાથી બન્યા? આપણું તત્ત્વજ્ઞાન (દર્શન)માં કંઈ ખામી છે, કે આપણા આચરણમાં કોઈ ત્રુટિ છે? એનાથી જ આમ બન્યું છે ? આવો પ્રશ્ન અને તેનો સાચો જવાબ આ દેશમાં આપણને સહુને પહેલીવાર મળ્યો. સ્વામી વિવેકાનંદ દ્વારા. તેઓ સંન્યાસી હતા. તેમણે બધું જ છોડી દીધું હતું પણ તેમના હ્રદયમાં દેશ-પ્રેમની આગ સળગી રહી હતી. દેશની અવદશા જોઈને તેમની આંખમાંથી આંસુ પડવા લાગ્યાં અને તેઓ અશ્રુપૂર્ણ નેત્રો સાથે જ કન્યાકુમારીમાં ધ્યાન કરવા બેસી ગયા. એક જ પ્રશ્ન હતો કે કઈ રીતે આ દેશની સમસ્યાનો હું ઉકેલ મેળવું! તેમને લાગ્યું કે આપણે માણસના મહત્ત્વને જ ભૂલી ગયા છીએ. આખાયે દેશમાં માણસના મહત્ત્વ (ગૌરવ)ને વિસારી દેવામાં આવ્યું છે. જે ઉપરવાળા છે તેઓ પણ ભૂલી ગયા છે અને જે નીચેવાળા છે તેઓ ય ભૂલી ગયા છે કે માણસનું જ મહત્ત્વ છે. આ દેશનો ઉદ્ધાર કઈ રીતે થશે – એ જ હતો સ્વામીજીના ધ્યાનનો વિષય. તેમને ઉત્તર મળ્યો કે લોકોની અંદર સાહસ હોય અને આત્મશ્રદ્ધાનો ભાવ હોય તો જ તેમનો ઉદ્ધાર થાય! તેમણે કામ કરવાની કળા શીખવી જોઈએ. એક સાથે રહીને કામ કરવાની કળા શીખવી જોઈએ.

આપણે તો દરેક વખતે કજીયા-કંકાસમાં જ મચ્યા રહીએ છીએ. ગ્રામપંચાયત હોય કે નગરપાલિકા હોય, દરેક જગ્યાએ બસ ટંટો અને ફિસાદ જ જોવા મળે, બીજું કશું જ નહીં. આજે ચાલીસ-પચાસ વર્ષો પછી પણ આ જ હાલત છે. આપણે બે જણા પણ સાથે મળીને એક કામ સરખું નથી કરી શકતા. કોઈ મોટું કાર્ય એક માણસ એકલે પંડે ન જ કરી શકે. એક સાથે કામ કરવા માટે ચારિત્ર્યનું બળ જરૂરી છે. આજે આપણી પાસે ચારિત્ર્ય બળ નથી. આ કારણે આપણામાં કેવળ હું જ છે. મારા મનમાં તમારું સ્થાન નથી. મારું સ્થાન તમારા મન નથી. આને લીધે જ આપણે સાથે મળીને કોઈ એક કામ કરવાનું શીખ્યા નથી. પણ હવે આપણે તે શીખવું પડશે. ત્યારે જ આપણે પોતાની આર્થિક અને સામાજિક વ્યવસ્થા સુધારી શકીશું. એકસાથે કામ કરવાથી વિદ્યાનો ફેલાવો થશે, સ્ત્રી જાતિનો ઉદ્ધાર થશે. કન્યાકુમારીમાં ધ્યાનમાં બેસીને સ્વામીજીએ આ બાબતનું જ ચિંતન કર્યું. અને એ જ વિષય ઉપર તેમણે અમેરિકાથી પત્રો લખ્યા.

અગ્નિ-મંત્ર

સ્વામી વિવેકાનંદના પત્રો (પત્રાવલી) આપણા દેશના યુવક-યુવતીઓમાં એક ઉન્નત પ્રેરણા જાગે એવા છે. સ્વામીજીના આ પત્રો આપણને ધિક્કારનો ફિટકારતાં કહે છે: “તમે લોકો શું કરો છો? આ દેશમાં આટલા લોકો અભણ છે. તેમને ખાવાનું નથી મળતું. તેઓ દુ:ખી છે. અને તમે આરામમાં પડ્યા છો? જે પોતાના અશિક્ષિત ભાઈઓ માટે ત્યાગ નથી કરતા તેઓ ગદાર છે – દેશદ્રોહી છે.” સ્વામીજીના પત્રો વાંચવાથી આપણા મનમાં એક આગ ભભૂકે છે. તેમના પત્રોમાં અગ્નિમંત્ર છે.

આથી, એક નવા જ ગૃહસ્થ ધર્મ, એક નવીન ગૃહસ્થ જાતિનું સર્જન કરવા માટે શ્રીરામકૃષ્ણ, મા શારદાદેવી અને સ્વામીજી આવ્યા છે. તેમણે પોતાના જીવનનાં માધ્યમ મારફત બતાવ્યું છે કે કેવા સેવા ભાવથી કામ કરવું જોઈએ. આ છે નાગરિકતાનો ભાવ, Citizenship attitude, તેથી ફક્ત નામને માટે જ ગૃહસ્થ અને પ્રબુદ્ધ નાગરિક (Citizen) ગૃહસ્ય બંને અલગ અલગ છે. આપણે માત્ર નામના જ ગૃહસ્થ છીએ. એક છોકરો અને એક છોકરી પરણી જાય એટલે ગૃહસ્થ બની જાય. તેઓ સામાન્ય અર્થમાં તો ગૃહસ્થ બની ગયાં. પરંતુ સાચા ગૃહસ્થ આશ્રમનો અર્થ તો એ છે કે આપણને આપણી આ જવાબદારી પણ સમજવી જોઈએ કે દેશમાં શા માટે આટલી બધી બેકારી છે? શોષણ કેમ છે? ગરીબી શું કામ છે? આપણાંમાંની દરેક વ્યક્તિએ વિચારવું જોઈએ કે મારામાં જ કોઈ દોષ છે.

વર્તમાનયુગમાં સ્ત્રીઓ કે પુરુષો, બધા જ ગૃહસ્થોએ આપણા દેશ પ્રત્યેની, એક અગત્યના નાગરિક તરીકેની, જવાબદારી અદા કરવી જ પડશે. અને તે એ છે કે આ સદીના અંત સુધીમાં શૂન્ય વસ્તી વધારાનો આંક પ્રાપ્ત કરવા કોઈપણ નવાં બાળકો એટલાં જ જન્મવાં જોઈએ, જેટલાં સ્ત્રીઓ, પુરુષો અને બાળકોનું તે વર્ષ મયાન મૃત્યુ થતું હોય. કોઈપણ કુટુંબમાં બે કરતાં વધારે બાળકો ન હોવાં જોઈએ. ઈ.સ. ૧૯૪૭ના આપણા સ્વાતંત્ર્ય પછીના આ વિસ્ફોટક વસ્તીવધારાએ આપણને વિકસિત રાષ્ટ્ર બનતા અટકાવ્યા છે. સંખ્યાના ઘસારાએ ગુણવત્તાને પાછળ રાખી દીધેલ છે. હવે આ પ્રવાહની ગતિને પાછી વાળવી પડશે. ગરીબી નિવારણ, શિક્ષણનો ફેલાવો, અને સમાજના દરેક સ્તરની વ્યક્તિ માટેના લઘુત્તમ નિર્વાહ પ્રાપ્તિનો આધાર તેના પર રાખે છે. આપણા બધા ગૃહસ્થોએ નાના કુટુંબની ભાવનાને સ્વીકારીને સરકારના આ ક્ષેત્રે થઈ રહેલા પ્રયત્નોને બળ પૂરું પાડવું જોઈએ. વૈદકીય અને આધ્યાત્મિક સ્રોતો દ્વારા મળતી સહાયના આધારે તેમણે બીજાઓને પણ આમ કરવા માટે પ્રેરણા આપવી જોઈએ. વર્તમાનયુગમાં ભારત જેવા લોકશાહી દેશનો નાગરિક એટલે જ આવો ગૃહસ્થ.

હું કેટલાંય વર્ષોથી દર સાલ વિદેશ જઉં છું. યુરોપ, અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા – બધા દેશોમાં મેં જોયું છે કે ક્યાંય આવી બેકારી નથી. કૂતરા અને બિલાડી પણ સ્વસ્થ, સબળ – Healthy, Strong! માણસ સ્વસ્થ-સબળ છે જ. જાનવરો પણ તંદુરસ્ત અને તાકાતવાળાં ક્યાંય દરિદ્રતા નથી, ગરીબી નથી. આવું કેમ બન્યું? કોઈ જાદુ તો છે નહીં. ખાલી કામ, ખાલી એકતાનો ભાવ. કામ કરીને લોકોએ આવું બનાવ્યું. અહીં પણ એવું બનાવવું જોઈએ. આપણે આપણું ચારિત્ર્ય બળ વધારવું જોઈએ. એક સાથે મળીને કામ કરવાથી જે તાકાત મળે છે તેવી શક્તિ જ આપણામાં નથી. વ્યક્તિગત રીતે આપણે સારા છીએ પરંતુ બે માણસો જોડે મળીને કામ કરવાની તાકાત આપણામાં છે જ નહીં. તેની ખૂબ જ જરૂરત છે. કારણ કે આર્થિક અને સામાજિક ઉન્નતિ આપણે એકલે હાથે ન કરી શકીએ, બધાની સાથે હળી મળીને કરી શકીએ. આથી તેને સંસ્કૃતમાં “અભિવૃદ્ધિ” કહેવામાં આવે છે. અભિ એટલે બધાની સાથે અભ્યુદય બધાની સાથે હમણાંથી જ ઉદય. આથી આપણે સૌ એવા ગૃહસ્થ બનીએ કે જેને Citizenship awareness પ્રબુદ્ધ નાગરિકતાનો અર્થ પૂરેપૂરો સમજાયો હોય. આવા ગૃહસ્થોને લીધે જ દરેક ગામડું ઊંચી કોટિનું ગામડું બની જશે કે જ્યાં સફાઈ હશે, વીજળી હશે, શિક્ષણ હશે, સડકો હશે. એક સાથે કામ કરવાથી ઘણું બધું મેળવી શકાય છે.

પણ આપણે સંપીને કામ કરી શકતા નથી. આપણે તો કૉરટ કજિયામાં બહુ અટવાયેલા રહીએ છીએ. મેં બીજા કોઈ દેશમાં આટલી મુકદ્માબાજી જોઈ નથી. આપણે એક સાથે બેસીને વાતચીત દ્વારા કોઈ નિર્ણય નથી કરી શકતા. એક ઈશ્વર મંદિરમાં છે, તેમાં વિશ્વાસ છે પરંતુ મનુષ્ય ઉપર આપણને કોઈ ભરોસો નથી રહેતો. સ્વામી વિવેકાનંદજીએ કહ્યું હતું કે, તમે હજારો દેવી-દેવતાઓની પૂજા કરી છે પણ માણસમાં વિશ્વાસ નથી રાખ્યો. તેથી તમારું પતન થયું છે.

મદ્રાસમાં “ભારતનું ભવિષ્ય” નામના સ્વામી વિવેકાનંદે આપેલાં પ્રસિદ્ધ ભાષણમાં તેમણે કહ્યું હતું, “પોતાની જાત ઉપર અગાધ, અતૂટ વિશ્વાસ રાખો, તમે બધા તમારી જાત ઉપર વિશ્વાસ રાખો, ત્યારે જ તમે આખા ભારત વર્ષને પુનર્જિવિત કરી શકશો.” તેઓ એમ પણ કહે છે કે પહેલાં તમે પોતાની જાતમાં વિશ્વાસ રાખો. અને પછી ઈશ્વરમાં શ્રદ્ધા રાખો. માણસમાં શ્રદ્ધા રાખો. આવી શ્રદ્ધાથી જ બધું થઈ જશે. તેથી જ આવા ગૃહસ્થ બનવાની આજે જરૂરત છે.

આપણા દેશના બંધારણ અનુસાર ૧૮ વર્ષના યુવાનો મતદાન કરી શકશે. તે સર્વોચ્ચ નાગરિક બની ગયા ગણાય. પરંતુ એ તો માત્ર નામ પૂરતા નાગરિક થયા, તેમાં ચારિત્ર્યનો વિકાસ નથી થયો, સામાજિક જવાબદારી નથી આવી. કેવળ સ્વાધીનતા, સ્વાધીનતા, સ્વાધીનતા. ‘મને સ્વાધીનતા જોઈએ’.

આ તે કેવી આઝાદી?

એકવાર હું હરિયાણાના સોનેપત શહેરની કૉલેજમાં ભાષણ કરવા ગયો હતો. ત્યાંના પ્રિન્સિપાલે મને કહ્યું કે દિલ્હીથી ઘણાં છોકરા-છોકરીઓ રોજ અહીં રેલવે દ્વારા ભણવા માટે આવે છે અને તેમાંના કોઈ રેલવેની ટિકિટ ખરીદતા નથી. મેં મારા ભાષણમાં આ બાબત ભારે આકરી ટીકા કરી. મેં તેમને કહ્યું, “તમે લોકો આ બધું શું કરી રહ્યા છો? પોતાની દેશની ગાડીમાં વગર ભાડે મુસાફરી કરો છો? શું આ નાગરિકતા છે? તમને શરમ નથી આવતી?” આવી ટીકા કરી તો પ્રિન્સિપાલ બોલ્યા – “આવું તો કોઈએ નથી કહ્યું! અમે લોકો જો આવું કહીએ તો તેઓ (વિદ્યાર્થીઓ) અમને પીટે. આપે કહ્યું તે બહુ સારું કર્યું. હવે અમે પણ કહીશું.”

ભારતમાં સારા માણસો બની જાય, Self-respecting people, not beggars, – આત્મગૌરવથી પૂર્ણ, ભીખારી નહીં, તો દેશનું કલ્યાણ થાય. આપણામાં નાગરિકતાનું ભાન લેશમાત્ર નથી. હું આ વિષય ઉપર દરેક જગ્યાએ વારંવાર બોલતો રહું છું. મેં પટણાના સચિવાલયમાં કર્મચારીઓ સમક્ષ ભાષણ કર્યું હતું. અને કહ્યું હતું કે જુઓ, અત્યારે તમે એક કર્મચારી છો. કર્મચારી કહેવાથી સાધારણ માણસ એવું લાગે. પણ તમે એવું વિચારો કે તમે ભારતના નાગરિક છો, અને કર્મચારીનું કામ કરો છો. પેલું માત્ર કામ છે, તમારું સ્વરૂપ એક નાગરિકનું છે. આવી મનોવૃત્તિ પેદા કરો તો તમારું સ્થાન ઊંચું બની જશે. એક ગામમાં પ્રાથમિક શાળામાં એક નાનકડો સ્કૂલ-માસ્તર છે. તે કહે છે કે, હું તો એક મામુલી શિક્ષક છું. કારણ એ છે કે એ પોતાનું વાસ્તવિક – અસલી સ્વરૂપ નથી જાણતો. તેણે એમ વિચારવું જોઈએ કે હું ભારતનો નાગરિક છું. આ નાગરિકના રૂપમાં જ હું આ (શિક્ષણ) કામ કરી રહ્યો છું. આ રીતે કામ કરવાથી જ તેની ઉન્નતિ થશે. આખાયે દેશમાં એવું ચિંતન થવું જોઈએ કે હું ભારતનો નાગરિક છું, મારી ઉપર ભારતની બધી સમસ્યાઓ છે, હું સરસ રીતે પોતાની જવાબદારી નિભાવવાની કોશિશ કરીશ. આવો દૃઢ વિશ્વાસ જ્યારે દરેક માનવીમાં જાગશે ત્યારે દેશમાં એક ક્રાંતિકારી પરિવર્તન આવશે. આજકાલ જે ભાવના ફેલાઈ છે કે હું તો મામૂલી ગૃહસ્થ છું, સંસારી છું, એ ભાવના નીકળી જશે અને તેના સ્થાને એવી ભાવના આવશે કે હું ભારતનો નાગરિક છું, તેનો મને ગર્વ

ભારતનાં બે રૂપ

આ ભારત શું છે? હજારો વર્ષથી તે જીવિત રહ્યો છે. આટલો લાંબો અને શક્તિશાળી વારસો આ દેશનો છે. હજી પણ વિદેશો ભારત ઉપર ખૂબ જ શ્રદ્ધા ધરાવે છે. અમર ભારતને આખી દુનિયા શ્રદ્ધા અને સમ્માનની દૃષ્ટિથી જુએ છે – અને બીજું એક રોગી ભારત છે – The Sick India…. આજે જે ભારત છે તે ભ્રષ્ટાચાર, હિંસા, લૂંટફાટ, મુકદમાબાજી, ઈર્ષ્યા-દ્વેષ વગેરે અનેક દૂષણોથી ખદબદતું ભારત છે. સંસદો અને ધારાસભાઓમાં પણ આવા માંદલા ભારતની છબી જોવા મળે છે. અમર ભારત – વેદ વેદાન્તના જ્ઞાનથી ભરપૂર ભારત. આખી દુનિયા તેનો આદર કરે છે.

હું દર વરસે પરદેશોનો પ્રવાસ કરું છું. ભારતનો એક પૈસાનોય ખરચ નથી કરતો. બીજા દેશોના લોકો મારા માટે ખરચ કરે છે. પૈસા આપીને મને તેડી જાય છે. અને મને સાંભળવા માગે છે. વેદાન્તના વિષયમાં સાંભળવા ઇચ્છે છે. રામકૃષ્ણ-વેદાન્ત વિષે સાંભળવા ઉત્સુક છે. હૉલૅન્ડ, જર્મની, રશિયા, ઝૅકોસ્લોવૅકિયા – આ બધા જ રાષ્ટ્રોની સરકારોએ મને અતિથિરૂપે બોલાવ્યો છે. આ સર્વે દેશોને અમર ભારત પ્રત્યે અપાર શ્રદ્ધા છે કારણ કે તેઓ જાણે છે કે અમર ભારત પાસેથી તેઓને કંઈક મળી શકે તેમ છે. પરંતુ આધુનિક ભારત રોગી ભારત છે. રોગોથી ભરપૂર, બુરાઈથી ભરપૂર – Full of Sickness & Full of Evils અને ભિખારી ભારત. કંઈક આપો, aid – સહાયતા આપો.

ભિખારી ભારત

ન્યુઝીલેન્ડમાંના હિન્દી એલચીને ઘેર હું રોકાયો હતો. તેમની દીકરી શાળામાં ભણતી હતી. તે છોકરીએ કહ્યું કે તેની શાળાના આચાર્યે એક બીજી છોકરીને જોઈને કહ્યું, “તું કેમ આવું છીંટનું શર્ટ પહેરે છે? તેને ઇંદિરા ગાંધીને મોકલી આપ. ભારતના ગરીબોને તે શર્ટ કામ લાગશે. પેલા રાજદૂતની દીકરીએ મને કહ્યું કે, “આવું સાંભળીને મને બહુજ શરમ આવી કે આપણે આટલા બધા નીચા (હલકા) છીએ. We are fit for only begging all over the world. That attitude is extremely bad. (આપણે આખા જગતમાં માત્ર ભીખ માગવાને જ લાયક છીએ. આ મનોવૃત્તિ ખૂબ જ ખરાબ છે.)

મેં દિલ્હી આવીને દૂરદર્શન ઉપર એક મુલાકાત આપી. તેમાં ઉપરની ઘટનાની ચર્ચા કરી. મેં બતાવ્યું કે પૂરી દુનિયામાં ભારતનું સ્થાન એક ભિખારીનું જ છે. એથી મને લાજ આવે છે. આથી આપણે રોગી ભારતને જલદી જ અમર ભારતની તરફ લઈ જવાના પ્રયાસો કરવા જોઈએ. આપણા દેશમાં ચારિત્ર્યનું જે પતન થયું છે તે ચિંતાજનક છે. ક્યાંય સહયોગ નથી, દરેક જગ્યાએ ઝંઝટ અને ઝઘડા. કોઈ શાળા સરખી રીતે ચાલતી નથી. કોઈ શિક્ષક નિશાળમાં ભણાવવા જતા નથી. એક પ્રાંતમાં હું ગયો. ત્યાં એક સજ્જને મને કહ્યું “સ્વામીજી અહીંના શિક્ષકને મહિને ૮૦૦ રૂપિયા પગાર મળે છે. તે બીજા માણસને ૨૦૦ રૂપિયા આપીને પોતાની જગ્યાએ ભણાવવા મોકલી આપે છે. પોતે નથી આવતા. ૬૦૦ રૂપિયા પોતે મારી ખાય છે.” આવું મેં દુનિયામાં ક્યાંય જોયું નથી. અત્યારે આપણા દેશમાં જે બૂરાઈઓ – દૂષણો છે તેવું દુનિયાના બીજા કોઈ દેશમાં નથી.

આઝાદી પહેલાંના ભારતમાં ઘણા સારા માણસો, વિશાળ ભાવનાવાળા લોકો હતા. આજે દેશમાં વામણા-નાના માણસો અહીં છે. We are small people of a great country – આપણે એક વિશાળ અને મહાન રાષ્ટ્રના હલકા અને વામણા લોકો છીએ. આપણે તેને સુધારવો જોઈએ. એક જમાનામાં આ દેશ મહાન હતો. કેટલાયે પરદેશીઓ અહીં આવ્યા અને અહીંના સુંદર તત્ત્વો – વિચારો તેઓ લઈ ગયા. India is a motherland of ideas. ભારત સર્વોત્તમ વિચારો અને ભાવનાઓનો દેશ છે. સ્વામી વિવેકાનંદે કહ્યું – “ઉદાર બનો – ઉદારતા એ જ જીવન છે, સંકુચિતતા મૃત્યુ છે. આજે આપણે મૃત્યુની તરફ જઈ રહ્યા છીએ. આથી સંકુચિત ભાવ છોડીને તમે બધા વિશાળ, ઉદાર થવાની કોશિશ કરો. દરેક ક્ષેત્રમાં વિશાળ ભાવના રાખો; નાના અને સંકુચિત ભાવોને ત્યજી દો. વામણા ભારતની ભાવનાને ત્યાગી દઈને વિશાળ, મહાન ભારતની ભાવના તમારા મનમાં આણો.”

ફળહીન કર્મકાંડ

સ્વામી વિવેકાનંદ કહે છે કે આપણા બધા જ ધર્મોમાં રિચ્યુઅલ (કર્મકાંડ) અનુષ્ઠાન, અનુષ્ઠાન અને અનુષ્ઠાન જ રહ્યાં છે. નવાણું ટકા અનુષ્ઠાન. બીજું કશું જ નહીં અને એ ક્રિયાકાંડ પણ પોતે નહીં કરતાં કોઈ પંડિત કે પુરોહિતની મારફત કરાવે. આપણે એ મહારાજને માત્ર આઠ આના કે એક રૂપિયો આપીએ છીએ. આ છે આપણી ધાર્મિક ભાવના. શ્રીરામકૃષ્ણ કહે છે જીવનમાં ઉન્નતિ, એનું નામ ધર્મ! આ એક આંતરિક વિરામ (વિસામો) છે! તેને પામવાની આધ્યાત્મિક વિકાસ કરવાની કોશિશ કરો.

એક નાના બાળકનું વજન જન્મ સમયે સાતથી આઠ પાઉન્ડ હોય છે. પછીથી વીસ પાઉન્ડ, એકસો પાઉન્ડ જેટલું થઈ જાય છે. આ છે શારીરિક વિકાસ. એવો જ વિકાસ મનનો પણ થતો હોય છે. શાળાએ જતી વખતે મન નાનકડું હતું તેનો ધીમે ધીમે વિકાસ થાય છે. જ્ઞાન વિજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. આવી જ રીતે ધર્મમાં પણ રોજ મંદિર જઈએ અને પહેલાંની જેવાજ રહી જઈએ તો એ ધર્મ નથી. આથી તો સ્વામી વિવેકાનંદ કહે છે : આત્મ વિકાસ, આધ્યાત્મિક વિકાસ કરો. મંદિરમાં જાઓ, ચૂપચાપ ધ્યાન કરો, પૂજા કરો, મંદિરમાંથી બહાર આવ્યા પછી જે બીજા માણસો હોય તેમને જ ભગવાન સમજીને તેમનો આદર કરો. તેમની અંદર પણ ભગવાન છે, તેવો જ અનુભવ કરો. આ આધ્યાત્મિક વિકાસ છે. સ્વામીજીનાં ભાષણોમાં આ બધા મહાન વિચારો, શક્તિદાયી વિચારો આપણને સબળ શબ્દોમાં મળે છે. રોમાં રોલાએ કહ્યું હતું કે સ્વામી વિવેકાનંદના શબ્દોથી વીજળીના આંચકા – ઝટકા જેવું લાગે છે. આવો આઘાત આપણને લાગે તો ભારતીયો સાચા નાગરિક બની જાય.

અહીં ૮૦ કરોડ લોકો છે આપણા દેશમાં. પણ આપણે લોકો કામ કરવામાં નબળા છીએ. જર્મની અને હૉલેન્ડની સરખામણીમાં આપણે નબળા શ્રમિકો- કામદાર છીએ. આપણે માત્ર વાતોમાં આપણી શક્તિને ખતમ કરીએ છીએ. આપણો દેશ વાચાળ છે. દરેક જગ્યાએ બસ, વાત, વાત અને વાત જ. સંસદમાં, વિધાનસભામાં, સડકો ઉપર, દરેક જગ્યાએ ગપ્પા મારવા, લાંબી લાંબી વાતો કર્યા કરવી. સ્વામીજી કહે છે Talk less, feel more, act more. વાતો ઓછી કરો. અનુભવ વધુ કરો, કાર્ય વધારે કરો. જગતના કોઈ પણ દેશની પ્રજા ભારતીય પ્રજા જેટલું બોલતી નથી. કારખાનામાં, ઑફીસમાં કામના સમયમાં કોઈ વાતચીત કરતું નથી. આથી તેમની ઉર્જા-શક્તિ બચે છે. આપણે બધો વખત વાત જ કર્યા કરીએ છીએ.

આપણે મંદિરમાં ચૂપચાપ ધ્યાન કરવું જોઈએ અને કારખાનાઓમાં તથા કચેરીઓમાં મૂંગે મોઢે કામ કરવું જોઈએ. આથી શક્તિનો જે બચાવ થશે તેને કારણે અનુભવ કરવાની વધારે તાકાત મળશે. આ બધી વાતો આપણને શ્રીરામકૃષ્ણ વિવેકાનંદના સાહિત્યમાંથી મળશે. વિવેકાનંદ સાહિત્ય ૧૦ ભાગમાં છે. અંગ્રેજીમાં ૮ ખંડોમાં છે. તેમાં શક્તિ વિષેનાં વ્યાખ્યાનો છે. આપણે પોતાના મનને કઈ રીતે આધુનિક બનાવી શકીએ તે આ વ્યાખ્યાનો વાંચવાથી જ જાણી શકાય. સ્વામીજી આધુનિક હતા. આથી તો તેમનામાં પૂર્વ અને પશ્ચિમનો સમન્વય થઈ શક્યો હતો. બંનેની સંસ્કૃતિઓનું તેમનામાં મિલન થયું હતું. પાશ્ચાત્ય દેશોની શક્તિ અને ભારતીય સંસ્કૃતિ એ બંનેને મિલાવીને પછી ગ્રહણ કરવાની જરૂર છે. સ્વામી વિવેકાનંદજીનો વેદાંત દેશને ઉપયોગી છે. દેશનો વિકાસ, શ્રીરામકૃષ્ણ, વિવેકાનંદ અને મા શારદાદેવીના રાહ ઉપર ચાલવાથી જ થઈ શકે તેમ છે.

બિહારમાં એક જમાનામાં વધારે સંખ્યામાં સંન્યાસીઓ રહેતા હતા. ઘણા સંન્યાસીઓ આ રાજ્યનું સંચાલન કરી રહ્યા હતા. સ્વામી વિવેકાનંદનું કહેવું એમ છે કે થોડાક જ સંન્યાસીઓ રહે અને બાકીના બીજા સબળ, સુદૃઢ ગૃહસ્થો રહે, સહયોગના ભાવથી ભરેલા, પાડોશીઓને મદદ કરવાની ભાવનાવાળા પૂર્ણ ગૃહસ્થો રહે. ત્યારે જ દેશનું મંગળ (કલ્યાણ) થશે. આથી હું આપને કહેવા માગું છું કે આપ સૌ સ્વામીજીએ બતાવેલ આદર્શો અનુસાર સદ્ગૃહસ્થો બનો, રાષ્ટ્રના મંગળ માટે પોતાનો ઉત્કર્ષ કરવાવાળા તથા ધર્મને માટે જીવન અર્પિત કરવાવાળા ગૃહસ્થ બનો.

અનુવાદ: શ્રી ઈન્દુભાઈ જોષી

Total Views: 82
By Published On: July 1, 1993Categories: Ranganathananda Swami0 CommentsTags: , ,

Leave A Comment

Your Content Goes Here

જય ઠાકુર

અમે શ્રીરામકૃષ્ણ જ્યોત માસિક અને શ્રીરામકૃષ્ણ કથામૃત પુસ્તક આપ સહુને માટે ઓનલાઇન મોબાઈલ ઉપર નિઃશુલ્ક વાંચન માટે રાખી રહ્યા છીએ. આ રત્ન ભંડારમાંથી અમે રોજ પ્રસંગાનુસાર જ્યોતના લેખો કે કથામૃતના અધ્યાયો આપની સાથે શેર કરીશું. જોડાવા માટે અહીં લિંક આપેલી છે.

Facebook
WhatsApp
Twitter
Telegram