માનવીની ભીતર રહેલી સુષુપ્ત શક્તિઓને જગાડી તેની ભીતરના દિવ્યત્વને બહાર લાવી માનવનો સર્વાંગી વિકાસ કરવો એ રામકૃષ્ણ મિશન દ્વારા ચાલતી શાળા મહાશાળાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ રહ્યો છે. આ ઉપરાંત આધુનિક વિજ્ઞાન ટૅકનૉલૉજી ભારતના પ્રાચીન ઉદાર અને ઉદાત્ત આધ્યાત્મિક પરંપરાઓનું શિક્ષણ માનવીને માનવ બનાવનારું બની રહ્યું છે. ‘માણસ બનો અને માણસ બનાવો’-ની આ શિક્ષણ પ્રણાલીથી Man making and Character Buildingનું અનન્યકાર્ય આ શિક્ષણ સંસ્થાઓ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓને પોતાના દેશ બાંધવો પ્રત્યેના ઋણ માટે જાગૃત કરે છે. જીવનનાં ઉચ્ચતમ મૂલ્ય અને વ્યાવહારિક આદર્શને નજર સામે રાખીને ભારતભરમાં આવેલી વટવૃક્ષ સમી આ શિક્ષણ સંસ્થાઓ પ્રાચીન ગુરુકુળ પરંપરાના આદર્શોને જીવન્ત રૂપ આપે છે અને સાથે સાથે આધુનિકતાના ખ્યાલો પણ વિદ્યાર્થીના જીવનમાં ઉતારે છે. ‘સાથે જીવવું, સાથે મેળવવું, સાથે ભોગવવું’-ની ભાવના વિદ્યાર્થીને સાચો સામાજિક માનવ બનાવે છે. વિદ્યાર્થીઓમાં નિર્ભયતા, હિમ્મત અને સાહસને આ સંસ્થાઓ પ્રેરે છે. મનની ઉઘાડી બારીવાળું, વિવેકદૃષ્ટિવાળું મન-હૃદય આ સંસ્થાઓમાં કેળવાય છે. સદ્ભાવ અને સમન્વયકારી દૃષ્ટિ ખીલવવાનો પ્રયાસ પણ અહીં થાય છે.

ઉપયુક્ત આદર્શ અને ભાવનાને અનુસરીને આધુનિક યુગના ઉદાત્ત ઉદ્દેશોને ધ્યાનમાં રાખીને શ્રીરામકૃષ્ણ આશ્રમ, રાજકોટ દ્વારા ચાલતું વિદ્યાર્થી મંદિર ગુજરાતનું એક ગૌરવ છે. આ છાત્રાલયનો મંગલ પ્રારંભ ૧૯૩૨ની ૨૬મી સપ્ટેમ્બરે થયો હતો. અહીંની સુખ્યાત રાજકુમાર કૉલેજના તત્કાલીન પ્રિન્સિપાલ શ્રી એ.સી. મિલરના વરદ હસ્તે આ છાત્રાલય તે મંગલદિને વિદ્યાર્થીઓ માટે ખુલ્લું મૂકાયું. તે વખતે શ્રીરામકૃષ્ણ આશ્રમ, રાજકોટના અધ્યક્ષ સ્વામી શ્રી વિવિદિશાનંદજી મહારાજ હતા. ૧૯૪૦થી આશ્રમમાં વિવિધલક્ષી વિવેકાનંદ ગુરુકુળના નામે નિવાસી શાળા ચાલુ થઈ.

આ શાળાના આચાર્ય હતા શ્રી જયંતીલાલ મંગળજી ઓઝા જેઓ અહીંની રાજકુમાર કૉલેજના નિવૃત્ત વાઈસ પ્રિન્સિપાલ પણ હતા. આ શાળામાં લુહારી, સુથારી, તેમજ દરજીકામ, સિરામિક જેવા વિષયોનું શિક્ષણ પણ અપાતું. ૧૯૪૬થી આ શાળા અહીંની સુપ્રસિદ્ધ વિરાણી હાઈસ્કૂલમાં વિલીન થઈ. ૧૯૬૧-૬૨માં રૂ.૩,૧૨,૯૦૮ના ખર્ચે બંધાયેલ અત્યારના એક અલગ છાત્રાલયનું મકાન- ૯ ઓ૨ડા, કાર્યાલય, વાચનાલય, સંગીતખંડ, સહકારી ભંડારખંડ, માંદા-બીમાર વિદ્યાર્થીઓ માટે અલગ ખંડ તેમ જ અન્ય સવલતો સાથે શ્રીરામકૃષ્ણ આશ્રમ વિદ્યાર્થી મંદિરને સાંપડ્યું. રમતગમત અને વ્યાયામ પ્રવૃત્તિઓ માટે વિશાળ મેદાન છે. આ વિદ્યાર્થી મંદિરમાં ૮૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓ રહે છે. સામાન્ય રીતે ગ્રામ્ય વિસ્તારના તેજસ્વી, હોનહાર અને શિસ્ત પરાયણ તેમજ ગરીબ-સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને આમાં પ્રવેશ મળતો. છેલ્લાં થોડાંક વર્ષોથી ગુજરાતના આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ માટે, પછાત વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ માટે તેમ જ સવર્ણના મેધાવી પણ ગરીબ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને આ વિદ્યાર્થી મંદિરમાં પસંદગી કરીને લાવવામાં આવે છે. આ પસંદગી માટે આશ્રમના સ્વામીજીઓ સાથે શિક્ષણપ્રેમી ભાવિકજનો વડોદરા, ભરૂચ, પંચમહાલ તેમજ સૌરાષ્ટ્ર ગુજરાતના જે તે સ્થળોએ જઈને વિદ્યાર્થીઓને ચકાસીને વિદ્યાર્થી મંદિર માટે પસંદ કરે છે. આ વિદ્યાર્થીઓ માત્ર પોતાના પહેરેલ કપડે આવે છે. બાકીની બધી સુવિધાઓ શ્રીરામકૃષ્ણ આશ્રમ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. શ્રીરામકૃષ્ણ વિવેકાનંદના આ બંને આદર્શો – ‘દરિદ્ર દેવો ભવ’ ‘અજ્ઞ દેવો ભવ’-ને સાકાર કરવાનું આ કાર્ય આ સંસ્થા સુપેરે પાર પાડે છે. એ દૃષ્ટિએ ભલે થોડી મર્યાદિત સંખ્યામાં પણ વધુ સઘન રીતે ગરીબ, પછાત તથા શિક્ષણ લાભોથી વંચિત રહેલા માટે આ સંસ્થા ખરેખર ઉમદા કાર્ય કરે છે એમ કહેવું રહ્યું.

આ વિદ્યાર્થીમંદિરનો દૈનિક કાર્યક્રમ સવારના ૫ વાગ્યાથી રાત્રિના ૧૦.૧૫ સુધી ચુસ્તપણે જળવાય તેવો પ્રયત્ન રહે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન પ્રાર્થના, સફાઈ, અંગ કસરત, વ્યાયામ, અભ્યાસ, બાગકામ, રમતગમત, સંગીત, સાયં પ્રાર્થના અને રાત્રિ-અભ્યાસમાં વિદ્યાર્થીઓ હોંશે હોંશે ભાગ લે છે અને જીવનમાં સમયપાલન, શિસ્તપાલન અને નિયમપાલનના પ્રાથમિક તેમજ અત્યંત મહત્ત્વના જીવનપાઠોનું શિક્ષણ મેળવે છે. આ શિક્ષણ ઘર આંગણે તેમ જ શાળામાં પણ દુર્લભ છે. આ ઉપરાંત આ સંસ્થાના વર્ષભરના વિવિધ કાર્યક્રમો અને મહોત્સવના ઉપલક્ષ્યમાં આવતા સમગ્ર રામકૃષ્ણ મિશનના વરિષ્ઠ સંન્યાસીઓ તેમ જ ગુજરાત ઉપરાંત ભારતના અન્ય પ્રદેશોના વિદ્વાન ચિંતકો, વિચારકો – સાથે ચર્ચા-વિચારણા કરવાનો સમય પણ આ વિદ્યાર્થીઓને સાંપડે છે, એ એમનું પરમ સદ્ભાગ્ય બની રહે છે.

વિદ્યાર્થી મંદિરના આચાર નિયમો તેમજ અન્ય પ્રવૃત્તિઓનો પરિચય :

આચાર નિયમો

૧. ધર્મ પછી બીજું સ્થાન સ્વચ્છતાનું આવે છે, તેથી રહેવાના ખંડો, પહેરવાનાં વસ્ત્રો, બિછાનાં, પુસ્તકો તથા અંગત વપરાશની અન્ય સર્વ વસ્તુઓને સંપૂર્ણ સ્વચ્છ અને સુઘડ રાખવી.

૨. સમય પાલનમાં નિયમિતતા – સફળ કારકિર્દી માટેનો મહાન સદ્ગુણ ગણાય છે, તેથી પ્રાર્થના, ભોજન, અભ્યાસ તથા શાળાએ જવામાં ધાર્મિકતાના ભાવથી સમયનું પાલન કરવું.

૩. સ્વાશ્રયીપણું ભવિષ્યના મહાન પુરુષોનું સર્જક બને છે. એ સિદ્ધાંત અનુસાર સ્વાશ્રયી બનવામાં ઉપયોગી થાય એ હેતુથી કેટલાંક કામ મુકરર કરવામાં આવ્યાં છે, તેથી જે જે કામ સોંપવામાં આવે તે બધાં શિક્ષણના એક ભાગ તરીકે સમજીને આનંદ અને સહૃદયતાપૂર્વક અને સારી રીતે કરવાં.

૪. ‘સાદી રહેણી અને ઉચ્ચ વિચારસરણી’ વિદ્યાર્થીઓને ભવિષ્યના સુખી અને ઉપયોગી નાગરિકો બનાવે છે, તેથી જીવનની શરૂઆતથી જ આવા સાદા જીવન અને ઉન્નત વિચારોનું આચરણ કરવું.

૫. ખડતલપણું, શિસ્ત, ત્યાગ, સેવા અને પરિશ્રમની ભાવના ભવિષ્યના જીવનસંગ્રામનો સામનો કરવા માટે આવશ્યક છે, તેથી આ બધાને કેળવણીના પાયારૂપ ગણીને અત્યારથી જ સ્વેચ્છાપૂર્વક તેમનું પાલન કરવું.

૬. ‘પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા.’

૭. ‘સત્ય એ જ ઈશ્વર છે.’

૮. ઉત્તમ સામાજિક જીવનના ગઠન માટે પરસ્પર સ્નેહ અને માન, વડીલોની આજ્ઞાનું પાલન તથા પોતાની સંસ્થા માટે પ્રેમ આવશ્યક છે.

૯. પ્રાર્થના ખંડ, ભોજનાલય, અભ્યાસખંડ, શયનગૃહ તેમ જ વિદ્યાર્થીભવન કે આશ્રમના પટમાં હરફર કરતી વખતે સંપૂર્ણ શાંતિ જાળવવી.

૧૦. કોઈ પણ વિદ્યાર્થીએ પોતાના ખંડમાં રોકડ રકમ કે કિંમતી વસ્તુઓ રાખવી નહિ. સલામતી માટે તે બધી વસ્તુઓ ‘વિદ્યાર્થી બૅન્ક’માં જમા કરાવવી,

૧૧. ગૃહપતિની પૂર્વ મંજૂરી મેળવ્યા સિવાય કોઈએ પોતાને સોંપાયેલ સ્થાનેથી હેરફેર કરવી નહિ. બીજાના બિસ્તર પર બેસવું નહિ.

૧૨. આશ્રમના કર્મચારીઓના રહેવાના ખંડમાં જવું અને તેઓની સાથે નકામી વાતોના તડાકા મારવા તે અયોગ્ય તેમજ અવાંછનીય છે.

૧૩. શાળા, પ્રાર્થનાખંડ, અભ્યાસખંડ અથવા ભોજનાલયમાં જતાં આવતાં – દરેક સમયે શિસ્તબદ્ધતા જાળવવી જોઈએ.

૧૪. દરેક વિદ્યાર્થીએ પોતાની અસ્વસ્થતા કે બિમારીની જાહેરાત તુરત જ ગૃહપતિને કરવી. તેના આરામ, ખોરાક તથા સારવાર માટે તેઓ વ્યવસ્થા કરશે. વિદ્યાર્થીએ આવી વ્યવસ્થા બારોબાર પોતાની જાતે કરવાની નથી.

૧૫. ગૃહપતિની પૂર્વ મંજૂરી સિવાય કોઈ પણ વિદ્યાર્થીએ ખાવા પીવાની ચીજો પોતાના ખંડોમાં રાખવાની નથી.

૧૬. શરીર અને મન બંનેના સાથે સાથે વિકાસ માટે તનતોડ પ્રયાસ કરવો જોઈએ. આ હેતુ સિદ્ધ કરવાના ઉદ્દેશથી આ નિયમો ઘડવામાં આવ્યા છે.

૧૭. દરેક વિદ્યાર્થીએ આશ્રમમાં રહેતા ભાઈઓનાં સમગ્ર હિત અને વિકાસ માટે યોગ્ય જવાબદારી ઉઠાવવી અને અરસ પરસ મદદ કરવી. અનિષ્ટ કે અયોગ્ય બાબતનો સામનો કરવો.

૧૮. જો કોઈ પણ વિદ્યાર્થી આશ્રમ, છાત્રાલય કે નિશાળના કોઈ પણ નિયમ અગર આચાર નિયમોનો લેશમાત્ર ભંગ કરશે યા કોઈ પણ જાતનું ગેરવર્તન કરશે તો છાત્રાલયના હિતમાં છાત્રાલયમાંથી તેને બરતરફ કરવામાં આવશે, અથવા આશ્રમના અધ્યક્ષશ્રી એમને યોગ્ય ગણાય તેવી શિક્ષા તેને કરી શકશે.

સ્વાસ્થ્ય અને સંભાળ

૧. વહેલા ઊઠવાની ટેવ પ્રત્યેક વ્યક્તિને તંદુરસ્ત, શ્રીમાન અને સમજુ બનાવે છે માટે દરેકે તેવી ટેવ પાડવી જોઈએ.

૨. ઊઠીને શૌચ અને દંતધાવન માટે સ્નાનાગારમાં જવું, જાજરૂનો ઉપયોગ કર્યા બાદ તેને પાણીથી ફલશ કરી સાફ કરવું. સાબુથી હાથ ધોવા, પગ ધોવા, આંખો સાફ કરવી અને નાક છીંકીને સાફ કરવું.

૩. પ્રાર્થના-સમય પહેલાં દાંત-મોઢું બ્રશથી નિયમસર સાફ કરી પ્રાર્થના માટે કપડાં બદલવાં.

૪. તમારાં કપડાં, ટૂથબ્રશ કે સાબુ સ્નાનાગારમાં રાખીને આવવું નહિ. પ્રાર્થનાખંડ કે ભોજનાલય પાસે તમારા પગરખાં વ્યવસ્થિત રાખવાં. તમારા ખંડની તમારી વસ્તુઓ વ્યવસ્થિત અને ગોઠવીને રાખવી.

૫. સ્વચ્છ અને નિયમિત સ્નાન, ટુવાલથી શરીરને ઘસીને સાફ રાખવાની ટેવ ને માથાના વાળની સંભાળ તંદુરસ્તી માટે આવશ્યક છે. સાબુનો વધુ પડતો ઉપયોગ સારો નહિ. સસ્તા સાબુ તથા માથામાં નાખવાનાં તીવ્ર ગંધવાળા તેલોનો વપરાશ ચામડીને હાનિકારક છે. સાદું કોપરેલ કે તલના તેલનો ઉપયોગ ચામડીનું રક્ષણ કરે છે. રોજ સ્નાન કરવું, સ્નાન કરતી વખતે શરીર પર તેલ ચોળવું, કપડાં રોજ ધોવાં, ધોયાં વિનાનાં કપડાંનો ઉપયોગ કરવો નહિ.

૬. આપણે પથારીમાં આરામ કરીએ છીએ, સૂઈએ છીએ, તેથી પથારી સ્વચ્છ રાખવી જરૂરી છે.

૭. બજારમાં મળતા ખાદ્ય પદાર્થો ચોખ્ખા હોતા નથી. એટલું જ નહિ, પણ વાસી હોય છે અને ઘણાં દરદોને ઉત્પન્ન કરે છે. આવા ખોરાક ચેપી રોગોના જીવાણુઓના વાહક બને છે, તેથી તાજાં ફળો સિવાય બજારુ તેમજ રેસ્ટોરાનાં ખોરાકનો ત્યાગ કરવો.

૮. નખ કાપી સ્વચ્છ રાખવા.

૯. મનુષ્યના વ્યક્તિત્વના વિકાસનો આધાર ભોજન, આરામ, અભ્યાસ, રમતગમતો, પ્રાર્થના તેમજ વર્તનમાં નિયમિતતા અને શિસ્ત ઉપર અવલંબે છે.

પ્રાર્થના ખંડ

૧. પ્રાર્થનાખંડમાં પ્રાર્થના માટે જતાં પહેલાં હાથ, પગ, મોઢું સ્વચ્છ કરી, સ્વચ્છ કપડાં પહેરીને જવું.

૨. પ્રાર્થના સમયે સ્તોત્રમાળા સાથે લાવવાનું ભૂલવું નહિ.

૩. પ્રાર્થના ખંડની બહાર જોડા વ્યવસ્થિત ગોઠવીને રાખવા.

૪. પ્રાર્થના ખંડમાં કે મંદિરમાં પ્રવેશ કરો ત્યારે સ્થાપિત દેવને ભાવપૂર્વક પ્રણામ કરવા. આપણા વડીલોને મળતી વખતે શું આપણે તેમ કરતા નથી? જ્યારે પ્રાર્થના પૂરી થાય ત્યારે તથા પ્રાર્થના ખંડ છોડતી વખતે ફરીથી દેવને પ્રણામ કરવા. શું આપણે ‘હું રજા લઉં છું’ એમ કહેતા નથી? ખાતરી રાખશો કે આમ કરવાથી ઈશ્વરના આશીર્વાદ તમારા ઉપર જરૂર ઉતરશે.

૫. પ્રાર્થના કરતી વખતે વ્યવસ્થિત ઢબે બેસો.

૬. સ્તોત્રો કંઠસ્થ કરવાં ને આદરભાવપૂર્વક તાલબદ્ધ ઉચ્ચારવાં.

૭. તમારો અવાજ બહુ નીચો કે બહુ ઊંચો જવો ન જોઈએ. જેઓ પ્રાર્થના ગવરાવતા હોય તેનું અનુકરણ કરવું.

ભોજનાલય

૧. તમારે વખતસર આવી જવું.

૨. ભોજનાલયમાં ઘોંઘાટ કરવો નહિ.

૩. નીચેનો મંત્ર બોલીને પીરસેલ વાનગીઓ દેવને અર્પણ કર્યા બાદ જમવાનું શરૂ કરવું.

બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મહવિર્બ્રહ્માગ્નૌ બહ્મણાહુતમ્ ।

બ્રહ્મેવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મકર્મસમાધિના ॥

૪. ખોરાકનો બગાડ કરવો નહિ. જેટલું ખાઈ શકો તેટલું જ લેવું. જમવાના સમયે મન પ્રફુલ્લિત રાખવું અને જે કંઈ તમને મળે તેનાથી સંતોષ માનવો.

૫. ભોજન જમણા હાથે જ લેવું. જમ્યા બાદ મોઢું તથા હાથ સફાઈની જગ્યાએ આવેલ નળના પાણીથી બરાબર સાફ કરવાં. ભોજનના સ્થાન ઉપર હાથ મોઢું ધોવાં નહિ.

૬. વાસણોને તથા આસનોને નિયત સ્થાને ગોઠવીને રાખવાં. બજારમાં થતા ઘોંઘાટ જેવો શોર કરવો નહિ. એ ભૂલશો નહિ કે તમે માનનીય-વડીલ સ્વામીજીઓની સાથે રહો છો. તમે ઘોંઘાટ કરશો તો તેમનું મન દુભાશે. ઉપરાંત આશ્રમમાં મહેમાનો પણ હોય, જેમને તમારા ઘોંઘાટથી દુઃખ થાય.

અભ્યાસના સમયે

૧. અભ્યાસ ખંડમાં સમયસર આવી જવું.

૨. અભ્યાસના સમય દરમ્યાન તદ્દન શાંતિ જાળવવી. વાતો કરીને બીજાઓને અભ્યાસમાં ખલેલ કરવી નહિ.

૩. જો કંઈ મુશ્કેલી હોય તો શિક્ષકને મળવું.

૪. જો કોઈ વડીલ અથવા શિક્ષક અભ્યાસ ખંડમાં પ્રવેશે તો તરત જ માનભેર ઊભા થવું.

શાળાના સમયે

૧. ટુકડીબદ્ધ થઈને શાળાએ જાઓ.

૨. શાળામાં સમયસર હાજર થાઓ.

૩. જ્યારે બહાર હો, ત્યારે તમારી વર્તણૂક માટે ખાસ કાળજી રાખો. તમારા ડ્રેસ અને બૅજ દ્વારા તમે તરત જ બધાથી જુદા તરી આવશો; ઉપરાંત તમારી વિશિષ્ટતાને યોગ્ય રીતે શોભાવો.

૪. તમારી વર્તણૂક, બીજા સાથેનો વ્યવહાર તમારા વિદ્યાર્થી મંદિરની પ્રતિભા ઉજ્જવળ બનાવે ને તેના ગૌરવનું કારણ બને તેવી અનુકરણીય હોવી જોઈએ.

રમતગમત

૧. દરેક વિદ્યાર્થીએ રમતગમતમાં ભાગ લેવો જોઈએ.

૨. દરેક વિદ્યાર્થીએ ડ્રીલ તથા અંગકસરતમાં ભાગ લેવો જોઈએ.

૩. દરેક વિદ્યાર્થીએ ડ્રીલ – માસ્ટરની આજ્ઞાનું પાલન કરવું જોઈએ.

સહકારી ભંડાર

વિદ્યાર્થીઓ પોતાના લાભ માટે સહકારી ભંડારની વ્યવસ્થા જાતે જ કરે છે. દરેક વિદ્યાર્થીએ પોતાની જરૂરિયાતની ચીજો જેવી કે સાબુ, માથામાં નાખવાનું તેલ, નોટબુકો, પેન્સિલો વગેરે જેવી લેખન સામગ્રી સહકારી ભંડારમાંથી જ ખરીદવી.

ડાકઘર

૧. વિદ્યાર્થીઓએ પોતાને જોઈતાં કવર – ટિકિટ અને પોસ્ટકાર્ડ વગેરે વિદ્યાર્થીગૃહના સ્વયંસંચાલિત ડાકઘરમાંથી જ ખરીદવાં.

૨. ટપાલમાં રવાના કરવાના કાગળો પણ તે જ ઑફિસમાં રજૂ કરવા.

મહેમાનો

૧. મહેમાનોને કૉમન રૂમમાં જ મળો.

૨. ગૃહપતિની લેખિત પરવાનગી સિવાય કોઈ પણ મહેમાનને વિદ્યાર્થીગૃહમાં-જ્યાં તમે રહો છો ત્યાં લઈ જાઓ નહિ.

૩. નક્કી કરેલા સમય પ્રમાણે તમારા મહેમાનની આગતા સ્વાગતા કરો.

૪. તમારા મહેમાનને આશ્રમમાં રહેવા દેવા માટે અધ્યક્ષશ્રીની મંજૂરી મેળવવી જરૂરી છે.

ગણવેશ

૧. ગણવેશ હંમેશાં સ્વચ્છ હોવો જોઈએ.

૨. સૈનિક જેવી ચોકસાઈથી તમારા ગણવેશનો ઉપયોગ કરો.

૩. જે વિદ્યાર્થીઓ ગણવેશની બાબતમાં બેદરકાર જણાશે તેઓ શિક્ષાને પાત્ર થશે.

રજા

૧. ગૃહપતિની મંજૂરી વિના આશ્રમની હદની બહાર જવું નહિ.

૨. બહાર જતી વખતે અને પાછા આવતી વખતે હંમેશાં તમારું નામ ‘ગેટ બૂક’માં લખો.

૩. રાજકોટની બહાર જવું હોય તો તમારે વાલીની સહી સાથે લેખિત અરજી રજૂ કરવી.

૪. તમારી અરજી મંજૂર કરવી કે ન કરવી તેનો પૂરેપૂરો અધિકાર ગૃહપતિ ધરાવે છે.

વિશેષ પ્રવૃત્તિઓ

૧. ઇન્ડોર ને આઉટડોર રમતો.

૨. પ્રવચન, વાર્તા, રેસીટેશન વગેરે.

૩. માસિક દીવાલ પત્રો.

૪. રોજના સમાચારના હેવાલો.

૫. પર્યટનો અને પિકનિક

૬. મહાન પુરુષોના જન્મદિવસોની ઉજવણી.

૭. સંગીત, નાટક વગેરે.

૮. આધ્યાત્મિક વર્ગો.

૯. વેદ અને ગીતાના પાઠ,

૧૦.ચલચિત્રો.

૧૧. મૅજીક લૅન્ટર્ન શો.

૧૨. સ્ટડી સર્કલ.

૧૩. હૉલીડે કૅમ્પ.

૧૪. રંગકામ અને બીજા હુન્નર ઉદ્યોગો.

રવિવારે – આરામનો દિવસ; સફાઈ, આરામ અને તમારા આદર્શોને ઉન્નત બનાવે તેવા ધાર્મિક સંત મહાત્માઓનાં જીવન દર્શન કરાવતાં પુસ્તકોનો અભ્યાસ.

પહેલાં તો આશ્રમના વિદ્યાર્થી મંદિરના વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા જાહેર સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ પણ યોજાતો – જેમાં, વિદ્યાર્થીઓ નાટક, સંગીત, માઇમ, મૉનૉ ઍક્ટીંગ, દાંડિયા રાસ, ભજન, લોકગીત વગેરે રજૂ કરતા અને મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રેક્ષકો આ કાર્યક્રમ માણતા.

આ વિદ્યાર્થી મંદિરના વિદ્યાર્થીઓ માટે સૌથી મહત્ત્વના અને ભાવના સંસ્કારમૂલક કાર્યક્રમોમાં ગુરુપૂર્ણિમાને દિવસે ભ્રાતૃવરણ – યજ્ઞ – પૂજા – યોજાય છે. આ પાવનકારી દિવસે નવા દાખલ થયેલા વિદ્યાર્થીઓ જૂના વિદ્યાર્થીઓ સાથે ભ્રાતૃભાવનાથી જોડાય છે. આ છે આપણા પ્રાચીન ઋષિ-મુનિઓ દ્વારા પ્રસ્થાપિત સંસ્કાર પરંપરાનું પર્વ. (દીપોત્સવી અંક અને શિક્ષણ અંક ૧૯૯૪ના પાના નં. ૩૩૪થી ૩૩૬માં આ વિદ્યાર્થી હોમ વિધિ વિગતવાર આપી છે.) આ ઉપરાંત વસંતપંચમીના દિવસે સવારે શ્રી શ્રીમા સરસ્વતી પૂજાનું આયોજન થાય છે. આશ્રમના વરિષ્ઠ સંન્યાસીઓની નિશ્રામાં વિદ્યાર્થીઓ ભાવપૂર્ણ ભક્તિથી શ્રીમા સરસ્વતીની વંદના કરે છે. શહેરીજનો, ભક્તજનો, સ્થાનિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓ આ પાવનકારી પર્વનો લાભ લે છે.

દુર્ગાપૂજા – કાલિપૂજામાં મહિષાસૂર મર્દિની સ્તોત્ર – પાઠગાન – કાલિદુર્ગાનાં ભજનગાનમાં પણ વિદ્યાર્થીઓ સક્રિય રહે છે. મહાશિવરાત્રિની પૂજામાં રાત્રે વિદ્યાર્થીઓ શિવજી અને તેના ગણોનાં રૂપ ધારણ કરી નાચગાન કરે છે અને સૌ ભાવિકજનોને તન્મય કરી દે છે. શ્રીરામકૃષ્ણ – વિવેકાનંદના જીવનપ્રસંગોને ચરિતાર્થ કરતાં કેટલાંક નાટકો પણ રાજકોટ, લીંબડી, અમદાવાદ, ભમરિયા (ભાવનગર) વગેરે સ્થળોએ વિદ્યાર્થીઓએ ભજવ્યાં છે અને એક અલગ ભાત પાડી છે.

આશ્રમના વિદ્યાર્થી મંદિરના વિદ્યાર્થીઓએ મોરબી રાહત કાર્યમાં વિરાણી હાઈસ્કૂલના અન્ય વિદ્યાર્થીઓ સાથે કરેલી સેવા ખરેખર અવર્ણનીય છે. સવારના ૭થી રાતના ૧૨ વાગ્યા સુધી ફૂડ પૅકૅટસ માટે એમણે આપેલી સેવાઓનો હું સાક્ષી છું. એ વિદ્યાર્થીઓનો ઉત્સાહ અમારા જેવા મોટાઓ માટે પણ એક પ્રેરકબળ હતું. એવું જ કાર્ય જૂનાગઢ જિલ્લાના પૂર રાહત અને અતિવૃષ્ટિના રાહત સેવામાં કર્યું હતું. ૧૯૭૯ના મંદિરના પ્રતિષ્ઠા મહોત્સવમાં વિદ્યાર્થીઓએ આપેલી સેવાને યાદ કરવી પડે તેમ છે.

આશ્રમની સેવા-પ્રવૃત્તિઓમાં પણ પોતાના અભ્યાસકામ સિવાયના કે રજાના દિવસે રસ લેનાર વિદ્યાર્થીઓ –

સર્વજન હિતાય, સર્વજન સુખાય-

જીવતાં શીખે છે. જે આજની ૨૧મી સદીમાં સૌથી વધુ આવશ્યક શિક્ષણ છે. નાના પ્રવાસોના આયોજન દ્વારા વિદ્યાર્થીઓના જ્ઞાનમાં વૃદ્ધિ થતી રહે છે.

વિરાણી હાઈસ્કૂલમાં મળતા શાળાકીય અભ્યાસ સમય ઉપરાંત સવારના ૮.૩૦થી ૧૦.૩૦ અને સાંજના ૮.૩૦થી ૧૦.૦૦ સુધી વધારાના માર્ગદર્શન માટે વિવિધ વિષય નિષ્ણાત શિક્ષકો શિક્ષણ-માર્ગદર્શન આપે છે. સંગીત શિક્ષણની પણ વ્યવસ્થા છે. વ્યાયામ, રમત-ગમત વગેરે માટે પણ અહીં શિક્ષકની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. દર વર્ષે સરસ્વતી પૂજા મહોત્સવના ઉપલક્ષ્યમાં વ્યાયામ-લાઠી – ડંબેલ્સ – મલખમ – જિમ્નેસ્ટિક્સ – વ.ના પ્રયોગો સૌ કોઈને માટે આકર્ષક બની રહે છે.

ધો. ૬-૭-૮માં વિદ્યાર્થી મંદિરમાં પ્રવેશ પામતા – ખીલતી પુષ્પકળી સમા આ વિદ્યાર્થીઓના પૂર્ણ વિકાસ માટે – સર્વાંગી વિકાસ માટે મહત્તમ – પ્રયત્ન – પ્રયોગ અહીં થાય છે, જેમને અહીં પ્રવેશ મળે અને ટકી રહે તે ખરેખર પરમ સદ્ભાગી બને છે.

કોઈ પણ શાળા માટે આવું છાત્રાલય એક આદર્શ શિક્ષણ-કેન્દ્રનું મૂર્તિમન્ત રૂપ છે એમ કહેવામાં અત્યુક્તિ નથી થતી. આવા છાત્રાલયોની મુલાકાત પણ આપણા સૌ માટે એક શિક્ષણ-પ્રેરણા પૂરું પાડવાની પૂરતી ક્ષમતા ધરાવે છે.

‘શિખરો ઊંચાં અને મારગ આકરા’ પર ચાલવાની આ રામકૃષ્ણ મઠના સંન્યાસીઓની શ્રીરામકૃષ્ણ – વિવેકાનંદ પ્રેરિત શક્તિ અને મા શારદાદેવીની પ્રેરક અમી દૃષ્ટિ રામકૃષ્ણ મિશનના ચાલતા આવા કેટલાંય શિક્ષણ સંકુલોના સંચાલનમાં મહત્ત્વના પરિબળ બની રહ્યાં છે. શિક્ષણમાં શિક્ષણની આજની રણ-વેરાન ભૂમિમાં આવાં શિક્ષણસંકુલો એક અનન્ય રણવીરડી જેવાં છે. ખારા સમુંદરની મીઠી વીરડીમાંથી આપણે થોડું આચમન કરીને આપણી શિક્ષણ-સંસ્થામાં તેનું અનુપાન કરાવી શકીએ તો આપણું શિક્ષકપણું, આચાર્યપણું ધન્ય બની જાય. શિક્ષણના આ તીર્થસલિલોનું સ્નાન આપણા દેહને-ચિત્તને સદાય પાવનકારી બનાવે તેવી અભિલાષા.

– મનસુખભાઈ મહેતા
આચાર્ય શ્રી,
શ્રી શા.વે. વિરાણી વિવિધલક્ષી વિદ્યાલય,
રાજકોટ

*****

રાષ્ટ્રીય એકતાનું ચણતર કંઈ ઇંટ અને ચૂના વડે કરી શકાય નહિ. એ તો પ્રજાના દિલ અને દિમાગમાં શાન્તિપૂર્વક પાંગરવી જોઈએ. આ માટેની પ્રક્રિયા કેળવણીની જ પ્રક્રિયા હોઈ શકે. એ કદાચ ધીમી પ્રક્રિયા હશે પણ અવિરત અને અચૂક પ્રક્રિયા છે. એ એક જ શાશ્વત ચીજ છે.

– ડૉ.રાધાકૃષ્ણન્

Total Views: 166
By Published On: May 1, 1996Categories: Uncategorized0 CommentsTags: , ,

Leave A Comment

Your Content Goes Here

જય ઠાકુર

અમે શ્રીરામકૃષ્ણ જ્યોત માસિક અને શ્રીરામકૃષ્ણ કથામૃત પુસ્તક આપ સહુને માટે ઓનલાઇન મોબાઈલ ઉપર નિઃશુલ્ક વાંચન માટે રાખી રહ્યા છીએ. આ રત્ન ભંડારમાંથી અમે રોજ પ્રસંગાનુસાર જ્યોતના લેખો કે કથામૃતના અધ્યાયો આપની સાથે શેર કરીશું. જોડાવા માટે અહીં લિંક આપેલી છે.

Facebook
WhatsApp
Twitter
Telegram