‘સ્વામીવિવેકાનંદ ઔર ઉનકા અવદાન’માં હિંદીમાં પ્રસિદ્ધ થયેલ આ લેખનો શ્રી મનસુખભાઇ મહેતાએ કરેલ ગુજરાતી અનુવાદ અહીં પ્રસ્તુત છે.-સં.

શ્રીરામકૃષ્ણે મા કાલીને પ્રાર્થના કરી હતી, ‘મા! મને નીરસ સાધુ ન બનાવજે. મને સરસ સાધુ બનાવજે’. સ્વામી વિવેકાનંદ પણ એક રસિક, વ્યંગ વિનોદ પ્રધાન પ્રકૃતિના સાધુ હતા. બાળપણથી જ વિનોદપ્રિય હતા. તેઓ કહેતા, ‘હું સંન્યાસી છું એટલે શું હું મારા હૃદયને ઉખેડીને ફેંકી દઉં ? આમ તો સંન્યાસ માણસને કઠોર – પાષાણ બનાવી દે છે, પરંતુ એવો સંન્યાસ મને પસંદ નથી.’ સ્વામીજી મહાન પ્રતિભાશાળી હતા અને પોતાની વાતચીત, પોતાનાં સાહિત્ય અને વકતવ્યોમાં વ્યંગનો પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરતા.

બાળપણમાં સ્વામીજી ઘણા રમુજી ટુચકા કહેતા. એમણે અહીં આપેલી વાર્તા બહુ ગમતી. એક વૃદ્ધ સ્ત્રી પાસે બકરી હતી. એક ઠગ એક દિવસ એની બકરી ચોરી ગયો. પછી એમની પાસે આવીને ઠગે કહ્યું, ‘તમારી બકરી આજે કોર્ટમાં કાજી બની ગઈ છે ! ’ પેલી વૃદ્ધ સ્ત્રી ઘણી સરળ હતી, ભોળી હતી. તેમણે ઠગની વાત સાચી માની લીધી. તેઓ તો અદાલતમાં ગયાં. એમણે જોયું તો કાજીના રૂપે કામ કરતા માણસના મોઢા પર બકરીના જેવી દાઢી હતી. એ જોઈને વૃદ્ધ બહેન હાથમાં દોરડું લઇને કાજી પાસે ગયાં અને કહેવા લાગ્યા ‘અરે, મારી બકરી અહીં આવી જા.’ એ સાંભળીને કાજી ગુસ્સે થયા. એમણે પોલીસને બોલાવીને હુકમ કર્યો, ‘બાઇને પકડી લો.’ કાજીને સાંભળીને વૃદ્ધ બહેનને પણ ગુસ્સો આવ્યો અને કહ્યું,‘શું તને તમારા પૂર્વજન્મની વાત યાદ નથી? એ વખતે તું મારી બકરી હતો. હું ઘણા પ્રેમથી તને પાળતી, એ બધું ભૂલી ગયો ?’ કોર્ટમાં કેટલાક આ વૃદ્ધાને ઓળખતા હતા. એમણે ખરેખર વાત શું છે એ વિશે પૂછયું . વાત સાંભળીને બધા હસવા લાગ્યા. અંતે પેલા ઠગને પકડીને જેલમાં મોકલી દીધો.

સ્વામીજી જયારે શ્રીરામકૃષ્ણ પાસે જવા આવવા લાગ્યા ત્યારે ઘણા લોકો સાથે એમને ઓળખાણ થઈ. સ્વામીજીએ મજાકમાં એ દરેકનું એક એક મજાનું નામ પણ પાડી દીધું. હરમોહનને તેઓ ‘હારમાનિયમ’ કહેતા, ગંગાધરને (સ્વામી અખંડાનંદ) ‘ગૈંજીસ’ કહેતા અને હરિપ્રસન્ન (સ્વામી વિજ્ઞાનંદ) ને ‘અલાહાબાદના બિશપ’ કહેતા. બાબુરામ (સ્વામી પ્રેમાનંદ) ભકત હૃદયના હતા, ઈશ્વરનું નામ સાંભળતાં જ એમની આંખોમાંથી આંસું વહેવાં લાગતાં. સ્વામીજીએ એમનું નામ ‘ભેંપુ’ પાડયું હતું. કિશોરીમોહન દાઢી રાખતા અને ઉર્દૂ બહુ સારી રીતે બોલતા એટલે તેઓ બની ગયા ‘અબ્દુલ’. યજ્ઞેશ્વર ભટ્ટાચાર્ય પણ દાઢી રાખતા એટલે એમને તેઓ ‘ફકીર’ કહેતા. વળી સ્વામીજીએ એમનું નામ ‘ફકીરુદ્દીન હૈદર’ પાડયંુ. અમેરિકામાં પણ સ્વામીજીએ અનેક લોકોનાં આવાં મજાનાં રસિક નામ પાડયાં હતાં જયોર્જ હેઈલ અને એમનાં પત્ની મોટા ભકત હતાં. સ્વામીજી એ બન્નેને ‘ફાધર પોપ’ અને ‘મધર ચર્ચ’ કહેતાં. ગુડવીન એવી જ રીતે ‘બેડવીન’ બની ગયા. સીંગરાવેલુ મુદલિયાર અલ્પઆહારી હતા. સ્વામીજીએ એમનું નામ ‘કીડી’ પાડી દીધું. તામિલ ભાષામાં ‘કીડી’ નો અર્થ પક્ષી થાય છે. જાપાની પંડિત ઓકાકુરાને તેઓ ‘અક્રૂર કાકા’ કહેતા.

ગાજીપુરમાં એક ભાઈ રહેતા હતા. એને બધા લોકો ઠાકુરદા કહેતા. ગાંજો, અફીણ અને ભાંગના તે સિદ્ધપુુરુષ હતા! એની ધારણા એવી હતી કે રડવું એ ધર્મનું લક્ષણ છે. એક દિવસ સ્વામીજીએ તેને કહ્યું, ‘ઠાકુરદા, આવો આજ હું તમને વેદ સંભળાવીશ.’ ઠાકુરદા તો આનંદ સાથે વેદ સાંભળવા બેઠા. સ્વામીજીએ એને મજાકમાં કહ્યું, ‘કસ્મિંશ્ચિત્ વને ભાસુરકો નામ સિંહ : પ્રતિવસતિ સ્મ.’ ઠાકુરદાને ખબર ન પડી કે આ વાકય હીતોપદેશનું છે અને એનો અર્થ આવો છે – કોઈ એક વનમાં ભાસુરક નામનો સિંહ રહેતો હતો. એણે તો એને વેદમંત્ર ગણી લીધો અને એ સાંભળતાં જ રોવા માંડ્યો. સ્વામીજીએ એનો અર્થ કરીને કહ્યું,’ અરે! કેવું પદલાલિત્ય! કેવો શબ્દ વિન્યાસ!! કેટલો ભાવપૂર્ણ શ્લોક!!!’ આ રીતે સ્વામીજી વેદ પાઠ કરતા હતા અને ઠાકુરદા જમીન ઉપર લંબાવીને રડતા હતા ! એ દરમિયાન શિરીષચંદ્ર ઓરડામાં આવ્યા એટલે સ્વામીજીએ એમને કહ્યું,’ અત્યારે તમે અહીંથી ચાલ્યા જાઓ. હું ઠાકુરદાને વેદ સંભળાવું છું !’ શિરીષ તરત જ બીજા ઓરડામાં ગયા અને ખડખડાટ હસવા લાગ્યા.

જયપુરમાં પંડિત સૂર્યનારાયણે એક વખત સ્વામીજીને કહ્યું, ‘મને અવતારવાદમાં જરાય શ્રદ્ધા નથી. જો હું કહું કે હું પણ એક અવતાર છું ‘તો તમે શું એ સાબિત કરી શકશો કે હું અવતાર નથી?’ સ્વામીજીએ હસતાં હસતાં જવાબ આપ્યો, ‘ના રે ના ભાઇ! હિન્દુ શાસ્ત્ર્ામાં ભૂંડ, માછલી અને કાચબાને પણ અવતાર ગણવામાં આવ્યા છે. હવે તમે જ બતાવો કે આમાંથી તમે કયા અવતાર છો?’

બંગાળના પ્રખ્યાત નાટ્યવિદ અભિનેતા ગિરીશચંદ્ર ઘોષ શ્રીરામકૃષ્ણદેવના શિષ્ય હતા. એમનું લખેલું નાટક ‘બુદ્ધ ચરિત’ બહુ લોકપ્રિય બન્યું. એક દિવસ સ્વામીજી એ નાટક જોવા રંગભૂમિમાં ગયા. નાટક પૂરંુ થતાં સ્વામીજી ગિરીશબાબુના ઓરડામાં બેઠા. ત્યાં બીજા લોકો પણ હતા. જે નાયકે અભિનેતાની ભૂમિકા ભજવી હતી તે પણ ત્યાં હાજર હતો. આ ઉપરાંત એક વિદ્યાવિલાસી વ્યકિત પણ હતી. એ હમેશાં પોતાની વિદ્યાની બીજા પર ધાક જમાવવાનો અવસર શોધતો રહેતો. એ અભિમાનીએ ગિરીશબાબુને પૂછયું, ‘શું બુદ્ધદેવ નાસ્તિક હતા?’ એ સાંભળીને ગિરીશબાબુએ એમને કહ્યું, ‘એ વાત સ્વામીજીને પૂછો.’ પેલાએ સ્વામીજીને પૂછયું એટલે એમણે પેલા અભિનેતા તરફ આંગળી ચીંધીને કહ્યું, ‘અહીં બુદ્ધદેવ હાજર છે. એમને જ પૂછી લો!’

ભારતભ્રમણ કરતાં સ્વામીજી રાજસ્થાન પહોંચ્યા. એક રાજપૂત મુસલમાને એમની પાસે આવીને કહ્યું, ‘સ્વામીજી અહીં રાજસ્થાનમાં બધા લોકો કહે છે કે તેઓ ઘણા ઉચ્ચ વંશના છે. કેટલાક પોતાને સૂર્યવંશી કહે છે, વળી કેટલાક ચંદ્રવંશી. હું કયા વંશનો છું એ તમે મને બતાવી શકશો?’ સ્વામીજીએ જવાબ આપ્યો, ‘જૂઓ ભાઇ, સૂર્યવંશ અને ચંદ્રવંશ હવે જૂના થઇ ગયા છે. તમે એક નવો વંશ શરૂ કરો. આજથી તમે ‘તારાવંશ’ના થઈ જાઓ.’ આ સાંભળીને ખાનસાહેબ ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને ગૌરવ સાથે બધાંને પોતાનો વંશ કહેવા લાગ્યા.

પરિવ્રાજક અવસ્થામાં સ્વામીજીએ સારી રીતે દેશની હાલત જોઇ અને જાણી. એમણે જોયું કે બધા લોકો સ્પૃશ્ય-અસ્પૃશ્ય અને જાતપાતને ધર્મ માને છે. એ જોઇને એમનું હૃદય ખિન્ન થઇ ઊઠ્યું. વળી ક્યારેક ક્યારેક તેઓ આ વાતને સાથે રાખીને મજાક પણ કરી લેતા. એમને ‘અહિંસા પરમોધર્મ’ નામની વાર્તા ખૂબ ગમતી. એ વાર્તા કહીને તેઓ કહેતા કે કોઈ એક મકાનનું નામ ‘અહિંસા પરમોધર્મ’ હતું. એક દિવસ એક ચોર એ ઘરમાં ઘૂસ્યો અને પકડાઇ ગયો. ઘણા લોકોએ એને લમધાર્યો. એટલામાં એ મકાનના માલિકે આવીને કહ્યું, ‘અરે ભાઇ! આને ન મારો ‘અહિંસા પરમોધર્મ’. એ સાંભળીને લોકોએ મકાન માલિકને પૂછ્યું, ‘તો પછી આ ચોરનું કરવું શું?’ મકાન માલિકે કહ્યું,‘અહિંસા પરમોધર્મ. રક્તપાત કરવો એ ખરાબ વાત છે. એને મારવાથી તો લોહી રેડાશે. એટલે આ ચોરને બાંધીને નદીમાં ફેંકી દો!’

લોકાચારના દંભ અને બાહ્યાચારના દંભને જોઇને સ્વામીજીએ લખ્યું છે, ‘સનાતન હિંદુધર્મના ગગનચુંબી મંદિર છે. એ મંદિરમાં પ્રવેશવાના કોણ જાણે કેટલાય માર્ગ છે. અને ત્યાં શું નથી? વેદાંતના નિર્ગુણ બ્રહ્મથી માંડીને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, શક્તિ, ઉંદર પર સવાર ગણેશજી, નાનામોટા દેવતાવૃંદ, શષ્ઠી, માકાલ જેવા કોણ જાણે શું શું ત્યાં નથી? વળી વેદવેદાંત, દર્શનપુરાણ અને તંત્રમાં એવી ઘણી સામગ્રી છે; જેની એક એક વાતથી ભવબંધન તૂટી જાય. અને લોકોની ભીડનું તો કહેવું શું! તેંત્રીસ કરોડ લોકો એ તરફ દોડી જ રહ્યા છે. મને પણ ઈંતેજારી થઇ અને હું ય દોડવા લાગ્યો. પણ આ શું! મેં તો ત્યાં જઇને એક અદ્‌ભુત કાંડ જોયો છે. કોઈપણ વ્યક્તિ મંદિરની અંદર જતી નથી. દરવાજાની પાસે એક પચાસ માથાંવાળી, સો હાથવાળી અને બસો પેટવાળી અને પાંચસો પગવાળી એક મૂર્તિ ઊભી છે. તેના પગ નીચે બધા આળોટે છે. એક વ્યક્તિએ એનું કારણ પૂછ્યું એટલે જવાબ મળ્યો, ‘અંદર જેટલા દેવતા છે એમને દૂરથી પ્રણામ કરી લેવાથી અથવા બે ફૂલ નાખવાથી એમની યોગ્ય પૂજા થઇ જાય છે. અસલી પૂજા તો આમની જ થવી જોઈએ જે દરવાજે હાજરાહજૂર છે. જે વેદવેદાંત, દર્શનપુરાણ અને શાસ્ત્રોમાં તમે જૂઓ છો, એમને તમે ક્યારેક ક્યારેક સાંભળી લો તો કોઈ નુકસાન ન થાય. પણ આમનો હૂકમ તો માનવો જ પડે.’ એટલે મેં ફરી પૂછ્યું, ‘આ દેવતાજીનું ભાઇજી, નામ શું છે?’ જવાબ મળ્યો, ‘એમનું નામ છે લોકાચાર!’

ચેન્નઇના બ્રાહ્મણોના ચંદન તિલક જોઇને એકવાર સ્વામીજીએ કહ્યું, ‘દૂરથી જોવાથી એવું લાગે છે કે ખેતરમાં ચકલી, કાગડાને ઉડાડવા માટે કોઈ ચાડિયા જેવું માટલું ઊભું કરી દીધું હોય! બંગાળના વૈષ્ણવ લોકોના તિલકને જોઇને વાઘ અને ચિત્તા પણ ડરે છે! રામાનંદ સંપ્રદાયના લોકોને પોતાના તિલક પર એટલો વિશ્વાસ છે કે-

તિલક તિલક સબ કોઈ કહૈં, પર રામાનન્દી તિલક
દિખત ગંગાપાર સે, યમ ગૌદ્વાર કે ખિડક

બંગાળના સાહિત્યકારોને નારીસુલભ આચાર વ્યવહાર કરતા જોઇને સ્વામીજીએ લખ્યું છે, ‘આ એક વૃંદ દેશમાં ઊમટી રહ્યું છે. એના લોકો સ્ત્રીઓની જેમ પહેરે ઓઢે છે, નજાકત ભરી બોલી બોલે છે અને તિરછી ચાલે ચાલે છે. આવા લોકો કોઈની આંખ સામે આંખ રાખીને બોલી શકતા નથી. આ લોકો જન્મના દિવસની સાથે જ પ્રેમની કવિતાઓ લખે છે અને જુદાઇની આગમાં ‘હસન હુસૈન’ કર્યા કરે છે.’

સ્વામીજી પોતાના વિશે પણ વ્યંગ વિનોદ કરતા. એક વાર એમણે કહ્યું, ‘જ્યારે મારી તબિયત સારી હોય છે ત્યારે હું વિચારું છું ‘અહમ્ બ્રહ્માસ્મિ’ અને જ્યારે પેટમાં પીડા ઉપજે ત્યારે ‘મા’ કહીને પ્રાર્થના કરું છું.’

ભારત પરિભ્રમણ કર્યા પછી સ્વામીજી અમેરિકા ગયા. ત્યાં એમણે જોયું કે લોકો ધર્મને વ્યવસ્થિત રીતે સમજતા નથી અને કટ્ટર પણ ખરા. ત્યાં સ્વામીજીએ એક મજાની વાત કરી હતી : એક ખેડૂત ચર્ચમાં ગયો. ત્યાં જઇને એણે સાંભળ્યું કે યહૂદીઓએ ઇશુને વધસ્તંભ પર ચડાવ્યા હતા. આ સાંભળીને એના ક્રોધનો પારો ચડી ગયો. ચર્ચની બહાર નીકળીને જ્યારે એણે એક યહૂદીને જોયો તો એને પકડીને મારવા માંડ્યો. આ ખેડૂતને નવી ધર્મપ્રેરણા મળી હતી. એટલે એણે એને ખૂબ માર્યો. છેવટે પેલા યહૂદીએ પૂછ્યું, ‘અરે ભાઇ, તમે મને શા માટે મારો છો?’ ખેડૂતે જવાબ આપ્યો, ‘તમે ભગવાન ઇશુને શા માટે ક્રુસ પર ચડાવ્યા?’ યહૂદીએ એને સમજાવ્યો,‘અરે ભાઇ, એ તો ૧૯૦૦ વર્ષ જૂની વાત છે’ એટલે ખેડૂતે પલટીને કહ્યું, ‘તો એનાથી શું ફેર પડે છે? મેં તો આજે જ એ વાત સાંભળી છે!’

સ્વામીજી એક બીજી વાર્તા પણ કહેતા : ‘એક વહાણ સમુદ્રમાં તરતાં તરતાં ભયમાં આવી ગયું. આકાશમાં વાદળાં છવાઇ ગયાં અને પવનનું તોફાન શરૂ થઇ ગયું. બધા યાત્રીઓ સાથે મળીને વહાણના પાદરી પાસે ગયા અને કહ્યું, ‘ફાધર, આ મોટું સંકટ છે. હવે કાંઇક ધર્મની વાત કહો.’ એ સાંભળીને પાદરીએ પોતાનો ટોપો ઊતાર્યો અને એમાં ફંડ એકઠું કરવાનું શરૂ કરી દીધું. એ પાદરીનું ધર્મતત્ત્વ ફંડ એકઠું કરવામાં જ રહેલું હતું!’

અમેરિકામાં સ્વામીજી પોતાના ગુરુભાઇઓ વિશે પણ વ્યંગવિનોદ કરતા. તેઓ કહેતા, ‘શરત્ જ્યારે અંગ્રેજીમાં વ્યાખ્યાન આપે છે ત્યારે એવું લાગે છે જ્ાણે તે ચંડીપાઠ કરતો હોય.’ તેઓ પોતાના નાક પર આંગળી રાખીને કહેતા, ‘ગંગાધરનું નાક આટલું લાંબું છે.’

ડૉ. રાઇટ સ્વામીજીના મોટા ભક્ત હતા. એકવાર એમણે પૂછ્યું, ‘સ્વામીજી, શું હું પણ બ્રહ્મ છું?’ એ સાંભળીને સ્વામીજીએ કહ્યું, ‘ચોક્કસ’. એક દિવસ જ્યારે બધા લોકો ટેબલ પર ખાવા બેઠા ત્યારે ડાૅક્ટરને આવવામાં થોડી વાર લાગી. તેઓ જ્યારે ત્યાં પહોંચ્યા એટલે સ્વામીજીએ ઊંચે અવાજે કહ્યું, ‘તમે બધા સાવધાન થઇ જાઓ, બ્રહ્મ પધારે છે!’ સાંભળીને બધા ખડખડાટ હસી પડ્યા. ·

Total Views: 66
By Published On: December 1, 2012Categories: Amitabh Br.0 CommentsTags: , ,

Leave A Comment

Your Content Goes Here

જય ઠાકુર

અમે શ્રીરામકૃષ્ણ જ્યોત માસિક અને શ્રીરામકૃષ્ણ કથામૃત પુસ્તક આપ સહુને માટે ઓનલાઇન મોબાઈલ ઉપર નિઃશુલ્ક વાંચન માટે રાખી રહ્યા છીએ. આ રત્ન ભંડારમાંથી અમે રોજ પ્રસંગાનુસાર જ્યોતના લેખો કે કથામૃતના અધ્યાયો આપની સાથે શેર કરીશું. જોડાવા માટે અહીં લિંક આપેલી છે.

Facebook
WhatsApp
Twitter
Telegram