(ગતાંકથી આગળ)

સામાન્ય રીતે અન્ય ધર્મોના ગ્રંથોેની ઉપેક્ષા કરવાથી લોકો સંકુચિત બની જાય છેેે. એટલે મેક્સમૂલરે કહ્યું: ‘ધર્મોના પારસ્પરિક ભાઈચારાનો વિકાસ એથી અવરોધાય છે… માનવજાતના પ્રાચીન ધર્મોનો અભ્યાસ કરવાનો સમય હવે પાકી ગયો છે… આવો અભ્યાસ તટસ્થભાવે, પૂર્ણ આલોચક દૃષ્ટિએ, બૌદ્ધિકતાથી અને ખંતથી થવો જોઈએ.’

મેક્સમૂલરે ૧૮૭૫ થી ‘ધ સેક્રેડ બુક્સ આૅફ ધ ઈસ્ટ’ને પ્રકાશિત કરવાનો ભગીરથ પ્રકલ્પ હાથ ધર્યો. તે એકાવનથી વધુ વરસ ચાલ્યો. એમાં વિવિધ દેશોના સુપ્રસિદ્ધ વિદ્વાનોની મંડળી કામ કરતી. મેક્સમૂલર પ્રધાનસંપાદક હતા. એમણે પોતે પણ ઉપનિષદો અને ધમ્મપદના અનુવાદથી એમાં યોગદાન આપ્યું હતું. તેમના જીવનકાળ દરમિયાન અડતાલીસ અને ત્યાર પછી ત્રણ ગ્રંથો પ્રકાશિત થયા. એમાં ૨૧ ગ્રંથો હિન્દુ ધર્મ પર, ૧૦ બૌદ્ધધર્મ પર, ૨ જૈનધર્મ પર, અને બાકીના પારસી-મુસ્લિમ-ચીની ધર્મોના હતા.

સને ૧૯૦૦ના ઓક્ટોબરની ૨૮મી એ ટાઈમ્સ સમાચારપત્રે લખ્યું: ‘આ ‘સેક્રેડ બૂક્સ આૅફ ધ ઈસ્ટ’ દ્વારા તેમણે પૂર્વ અને પશ્ચિમ માટે કેટલું બધું ઊંચું સેવાકાર્ય કર્યું છે !… પ્રો. મેક્સમૂલરે બીજું કશુંય ન કર્યું હોત અને ફક્ત જો આ પ્રકલ્પનું માત્ર આયોજન કરીને એની રૂપરેખા જ ઘડી દીધી હોત તો પણ આખું વિશ્વ એમનું ઋણી રહેત!’ આ પ્રકાશને તેમને તુલનાત્મક ધર્મોના અધ્યયનમાં એક નવા પ્રસ્થાનકાર તરીકે પ્રમાણિત કરી દીધા ! ૧૮૬૭ માં તેમણે આ પોતાની નવીન યોજનાને વિશ્વવિદ્યાલયોના પાઠ્યક્રમમાં પ્રસ્તુત કરી.

ભારતીયજનો મેક્સમૂલરને પોતાના હિતૈષી સુહૃદ, સાચા તત્ત્વજ્ઞ અને સાચા માર્ગદર્શકરૂપે સ્વીકારતા. તેઓ પોતાને વૈદુષ્યના ઊંચા મિનારા પર બૌદ્ધિક બેડીઓથી બંધાયેલા રાખતા ન હતા. તેમના વૈદિક સાહિત્યના અધ્યયને તેમનું આંતરજીવન ભારે પ્રભાવિત કરી દીધું હતું. તેમનું ભાવનાત્મક જીવન આધ્યાત્મિક આંતરદૃષ્ટિની સાખ પૂરે છે. એક પત્ર નમૂનારૂપે જોઈએ:

‘મને કાળજી એ વાતની છે કે હું લોકોને એ સમજાવી દઉં કે શા માટે ભારતે મારું દિલ પકડી રાખ્યું છે અને શા માટે ભારતને હું આટલો ચાહું છું. એ પ્રેમ કેવળ એના વેદાન્તની અવધારણાઓ કે પ્રેરકતા માટે જ નથી પણ આ દૃશ્ય જગતની પેલી પાર અદૃશ્ય અને છતાંયે હાજરાહજૂર સત્તા પરનાં તેનાં શ્રદ્ધાયુક્ત પ્રાચીનતમ ઉદ્ગારોની સરળ-સહજતા માટે તેમજ પ્રાકૃતિક અને અપ્રાકૃતિ વિશ્વને નિયંત્રિત કરતા કાનૂનમાં તેમની આસ્થા માટે છે.’

ભારતીય સંસ્કૃતિના તેમના પક્ષપાતને લીધે તેઓ ઘણી વાર વગોવાયા છે પણ તેમણે આક્ષેપોને નકારવા માટે જ નહિ, પણ પોતની સાચી લાગણી દર્શાવવા માટે – સૈદ્ધાન્તિક રીતે જ ભારતપ્રેમની અભિવ્યક્તિ કરી છે. તેમણે કહ્યું:

‘મેં ભારતીય લોકોને કદીય પારકા માન્યા જ નથી. એમને મેં આપણા જેવા જ માન્યા છે. જો આપણે એમની સાથે એ રીતે વર્તીશું, તો તેઓ આપણા જ છે. તમે કહેશો કે તમને તેમાંના કેટલાક સારા વ્યક્તિઓનો જ સંપર્ક છે, તો હું કહીશ કે સારા વ્યક્તિઓ જ આખા રાષ્ટ્રની શક્તિ અભિવ્યક્ત કરે છે.’

ભારતની સભ્યતા અને સંસ્કૃતિ માટે મહાવૈતાલિકની પ્રશંસનીય ભૂમિકા ભજવવાને કારણે ભારતીયો તેમને ચાહે છે. એક ભારતીયે એક લેખમાં તેમના પ્રત્યે આવી કૃતજ્ઞતા બતાવી છે: ‘ભારતમાં અંગ્રેજી ભાષાનો ફેલાવો કરવામાં કોઈપણ જીવતા માણસ કરતાં તેમનું પ્રદાન વધારે છે. આપણને ‘સેક્રેડ બુક્સ’ વાંચવી છે. એટલે હવે મેક્સમૂલરને વાંચવા માટે અંગ્રેજી શીખવું પડશે.’ તેઓ સાચા ભારતપ્રેમી હતા. તેથી કોઈ દૂર રહેતા માર્ગદર્શકની પેઠે ભારતની ગતિવિધિઓથી વાકેફ રહેતા. તેમણે પી. સી. મજુમદારે લખેલો રામકૃષ્ણ ઉપરનો લેખ પણ વાંચ્યો હતો. સ્વામીજીની શિકાગોની મહાધર્મપરિષદથી માંડીને રામકૃષ્ણસંઘની બધી પ્રવૃત્તિઓમાં તેઓ રસ લેતા રહ્યા હતા. ‘બ્રહ્મવાદિન્’ ના તેઓ નિયમિત વાચક હતા. આ બધા સ્રોતોથી તેમને રામકૃષ્ણની ઝાંખી થઈ હતી. તેમણે પોતાનું એક પુસ્તક આલમબજાર મઠને ભેટ પણ આપ્યું હતું. તેમણે શ્રીરામકૃષ્ણ વિષે ‘Real Mahatma’ શીર્ષકનો લેખ પણ લખ્યો. (‘નાઈનટીન્થ સેંચ્યુરી’ ના ૧૮૯૬, ઓક્ટોબરમાં પ્રકાશિત). ૧૮૯૬માં તેમના નિવાસસ્થાનની મુલાકાત લીધા પછી સ્વામી વિવેકાનંદે કહ્યું: ‘જો પર્યાપ્ત સંદર્ભસામગ્રી મળી જાય તો ઠાકુર શ્રીરામકૃષ્ણદેવ વિશે વધુ પૂર્ણ અને વિસ્તૃત રીતે લખવામાં તેમને ઘણો આનંદ થશે.’ શ્રીરામકૃષ્ણ વિશેની લાગણીની તીવ્રતા તેમણે સ્વામીજી ઉપર લખેલા પત્રમાં આ પ્રમાણે વ્યક્ત કરી છે:

‘અને આપના પરમપ્રિય ગુરુદેવ શ્રીરામકૃષ્ણની પાવન સ્મૃતિ વિશે તો તેઓ મારે માટે શું છે તે હું કેમ કહું ? હું તેમને મારા પૂરા હૃદયથી ચાહું અને પૂજું છું. તેમને વિશે વિચાર કરતાં મારી આંખો હરખનાં આંસુઓથી ઊભરાઈ જાય છે કે તેમને વિશે સાંભળવાનો મને અધિકારી માનવામાં આવ્યો ! ‘બ્રહ્મવાદિન્’ માં પ્રકટ થયેલાં તેમનાં કથનો મારે માટે ખૂબ આનંદદાયક થયાં. જે ભૂમિને તેમની હસ્તીનીય ખબર નથી એવી અમારી ભૂમિમાં એ જન્મ્યા હોત તો કેવી નવાઈ થાત ! તેમની જીવંત ઉપસ્થિતિથી પવિત્ર થયેલાં સ્થળોની મુલાકાત લેવાની મારી ઈચ્છા છે. આ ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા હું ભાગ્યશાળી બનું !’

સ્વામીજીએ તેમને ઠાકુરના જીવનની સંપૂર્ણ માહિતી મોકલી; અને એને જ આધારે એમણે શ્રીઠાકુરનું જીવનચરિત્ર લખ્યું (રામકૃષ્ણ જીવન અને ઉપદેશો). આ પહેલાં તેમણે ઠાકુર વિશે ‘Real Mahatma’ નામે લેખ તો લખ્યો જ હતો. મેક્સમૂલરને ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ અને બ્રાહ્મો- સમાજના કેટલાક સભ્યોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. મેક્સમૂલરે એ આક્રમણોનો સામનો શાન્તિથી કરીને પોતાની મોટાઈ દર્શાવી આપી. એમણે એ છપાવ્યું એની સમીક્ષા ખુદ સ્વામી વિવેકાનંદે ‘ઉદ્બોધન’ માં કરી હતી. આ પુસ્તકે ભારત ઉપર જબરી અસર કરી. પશ્ચિમમાં પણ મોટો પ્રભાવ પાડ્યો. શિકાગો પછી સ્વામીજીની ભાવધારાનો આ બીજો વિજય હતો ! એમને વિષે સ્વામીજીના મનોભાવો જુઓ:

‘તમે જાણો છો ? સાયણ સ્વયં મેક્સમૂલરના રૂપે ફરી અવતર્યા છે અને એણે પોતાના વેદ ભાષ્યનું નવસંસ્કરણ કર્યું છે ! મારા મનની લાંબા સમયની ધારણા હવે નિશ્ચયરૂપ બની છે એેવું મેક્સમૂલરને જોયા પછી મને લાગ્યું. અરે, આપણા દેશમાં પણ એમના જેવો ખંતીલો વિદ્વાન તેમજ વેદો અને વેદાન્તમાં ઊંડો ઉતરેલો માણસ તમને નહિ મળે ! તદુપરાંત તેમની શ્રીરામકૃષ્ણ ઉપર ગહન અને અતલ શ્રદ્ધા ! તેઓ એમને અવતાર માને છે, તમે જાણો છો?’

મેક્સમૂલર ભારતમાં ખૂબ પ્રિય હોવાથી ગોએથિક ઈન્સ્ટિટ્યૂટે પોતાની ભારતમાંની બધી જ શાળાઓને આજ દિન સુધી ‘મેક્સમૂલર ભવન’ એવું નામ આપ્યું છે, જે મુંબઈ, મદ્રાસ, પૂના, બેંગલોર, હૈદ્રાબાદ, ન્યૂ દિલ્લી અને કલકત્તામાં ફેલાયેલ છે. ‘ધ સેક્રેડ બુક્સ આૅફ ધ ઈસ્ટ’ પુસ્તક ડૉ. રાધાકૃષ્ણનની પ્રસ્તાવના સાથે કાશીથી પ્રકાશિત થયું છે. એનાં તેર હજાર પાનાં છે.

સ્વામીજી ભારતીય આત્માના સાચા પ્રતિનિધિ હતા. મેક્સમૂલરે તેમનામાં અભિનવ ભારતનાં દર્શન કર્યાં. ૧૮૯૬ના મે ની ૨૮ મીએ બન્ને મેક્સમૂલરના આશ્રમે મળ્યા. (પોતાના ઘરને તેઓ ‘આશ્રમ’ કહેતા) મેક્સમૂલર મનીષી વિદ્વાન એટલે સ્વામીજી એક યાત્રિક તરીકે તેમની મુલાકાતે ગયા હતા. મેક્સમૂલરે સ્વામીજીનું આતિથ્ય ખૂબ સારું કર્યું. મી. સ્ટર્ડી બન્નેને પોતાને ઘરે જમવા તેડી ગયા. એમને આૅક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પણ બતાવવામાં આવી.

હીરાના પારખાં ઝવેરી જ કરે. મેક્સમૂલરે પણ સ્વામીજીને પારખી લીધા. પરસ્પર પિછાણ કેવી મનોરમ ! પણ અફસોસ કે ભારત પોતાને જ ઓળખી શક્યું નથી ! એ દેશની ખાજો દયા ! રેલવે સ્ટેશન પર સ્વામીજીને વળાવતા મેક્સમૂલરના શબ્દો જુઓ: ‘કંઈ રોજબરોજ રામકૃષ્ણના શિષ્યને થોડું મળી શકાય છે !’ મેક્સમૂલરને પૂછવામાં આવ્યું કે ‘આપ ભારત ક્યારે આવશો ?’ એનો ઉત્તર આપતાં તેમણે આંસુભરી આંખે નકારમાં માથું ધૂણાવતાં ક્હ્યું: ‘તો તો પછી હું મારા દેશમાં પાછો જ ન ફરી શકું ! તો તો તમારે ભારતમાં જ મારા અગ્નિસંસ્કાર કરવા પડે !’

માનવહૃદયના પાવિત્ર્યથી ભરેલું મેક્સમૂલરનું હૈયું, એમનું ગહનવ્યક્તિત્વ ભારત માટે જ નહિ, સમગ્ર વિશ્વ માટે આશીર્વાદરૂપ છે.

આધાર ગ્રંથો:-

૧. વિવેકાનંદ ગ્રંથમાળા

૨. Six Systems of Indian Philosophy by Max Muller

૩. Max Muller by N. Chaudhari

૪. Glimpses of great lives by Swami Tathagatanand

Total Views: 62
By Published On: July 1, 2013Categories: Keshavlal V Shastri0 CommentsTags: ,

Leave A Comment

Your Content Goes Here

જય ઠાકુર

અમે શ્રીરામકૃષ્ણ જ્યોત માસિક અને શ્રીરામકૃષ્ણ કથામૃત પુસ્તક આપ સહુને માટે ઓનલાઇન મોબાઈલ ઉપર નિઃશુલ્ક વાંચન માટે રાખી રહ્યા છીએ. આ રત્ન ભંડારમાંથી અમે રોજ પ્રસંગાનુસાર જ્યોતના લેખો કે કથામૃતના અધ્યાયો આપની સાથે શેર કરીશું. જોડાવા માટે અહીં લિંક આપેલી છે.

Facebook
WhatsApp
Twitter
Telegram