ભગવાન વિષ્ણુએ દશ અવતાર લીધા હતા. વામનદેવ એમાંના પાંચમા અવતાર હતા. અસુરોના ગુરુ શુક્રાચાર્યની સહાયથી અસુર રાજા મહાબલિ શક્તિશાળી બન્યા હતા. સ્વર્ગના ભવ્ય રાજ્ય પર વિજય મેળવવાની ઇચ્છા કરીને પોતાના સૈન્ય સાથે એમણે ઇન્દ્ર રાજા પર વિજય મેળવ્યો હતો. મહાબલિના ભયથી ભયભીત દેવો ગુરુ બૃહસ્પતિના શરણે ગયા. સમય આવ્યે દાનવોના ગુરુના વચનનું ઉલ્લંઘન કરીને બલિનું પતન થાય ત્યાં સુધી બૃહસ્પતિએ દેવોને કોઈ છૂપા સ્થળે ચાલ્યા જવા કહ્યું. બૃહસ્પતિની સલાહ પ્રમાણે દેવો છૂપાવેશે સ્વર્ગ છોડીને અજ્ઞાત સ્થળે છૂપાઈ ગયા. સ્વર્ગના રાજ્યને પોતાના રાજ્યમાં ભેળવીને મહાબલિ ત્રિભુવનનો સ્વામી બન્યો.

દેવમાતા અદિતિ દેવોની આ અવદશા જોઈને દુ :ખી દુ :ખી થઈ ગયાં. એમણે પોતાના પતિ કશ્યપ ઋષિને દેવોને સ્વર્ગનું રાજ્ય પાછું અપાવવા માટે કંઈક ઉપાય બતાવવા વિનવણી કરી. કશ્યપ ઋષિએ અદિતિને સલાહ આપી : ‘સર્વના સ્વામી ભગવાન વિષ્ણુના શરણે જાઓ. પયોવ્રત ધારણ કરીને એકાગ્ર ચિત્તે, પૂર્ણભક્તિભાવથી વિષ્ણુને ભજો. ભગવાન તમારી ભાવભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને તમારી મનોકામના પૂર્ણ કરશે.’

પોતાના પતિની સલાહ પ્રમાણે અદિતિએ બાર દિવસ સુધી પ્રતિજ્ઞાપૂર્વક આરાધના કરી. એકાગ્ર અને ભક્તિભાવભર્યા મનથી એમણે ભગવાન વિષ્ણુનું ધ્યાન ધર્યું. અદિતિનાં તપ-ધ્યાન-ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને હાથમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ ધારણ કરીને પીતાંબર ધારી ભગવાન વિષ્ણુએ દર્શન દીધાં. ભગવાન વિષ્ણુને પ્રત્યક્ષ જોઈને હર્ષોન્મિત બનીને તેઓ ઊભાં થયાં અને પ્રભુને સાષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કર્યા. પ્રેમભક્તિપૂર્ણ સ્વરે એમનાં ગુણગાન ગાયાં. અદિતિની પ્રાર્થના સાંભળીને કમળનયન વિષ્ણુએ કહ્યું, ‘બેટી, હું તારી મનોકામનાને જાણું છું. તારી પૂજા મનોવાંછિત ફળ આપશે. તારા પુત્રરૂપે જન્મીને અને દેવોના સમૃદ્ધિ-સ્થાન પાછાં અપાવીને તેઓને સ્વર્ગમાં પુન :સ્થાપિત કરવાની તારી મનોકામના હું પૂર્ણ કરીશ.’ આમ કહીને ભગવાન વિષ્ણુ અદૃશ્ય થઈ ગયા. આ વિરલ આશીર્વાદરૂપે શ્રીહરિ જ પોતાને ત્યાં જન્મ લેશે એ વાતથી અદિતિ તો આનંદવિભોર બની ગયાં અને પોતાની મનોકામના પૂર્ણ થયાના ભાવ સાથે પોતાના પતિદેવ પાસે આવ્યાં. અહીં સત્યદૃષ્ટા કશ્યપને પણ શ્રીહરિનો અંશ એમનામાં પ્રવેશ્યો હોય તેવી દિવ્ય અનુભૂતિ થઈ.

થોડા સમય પછી અદિતિએ ભગવાન વિષ્ણુને એક પુત્રરૂપે જન્મ આપ્યો. એમનાં માતાપિતા એમને દિવ્ય અવતારરૂપે ઓળખી શકે તેવાં ચિહ્નો અને ઓજસ સાથે પુત્ર જન્મ્યો. પછી માતાપિતાની નજર સમક્ષ એમણે બ્રહ્મચારી-વામનનું રૂપ ધારણ કર્યું.

વય થતાં વામનનો ઉપનયન સંસ્કાર વિધિ યોજાયો. સૂર્યદેવે પોતે જ એમને ગાયત્રીમંત્ર આપ્યો અને ગુરુ બૃહસ્પતિએ યજ્ઞોપવીત ધારણ કરાવ્યું. બ્રહ્મપ્રજ્ઞાસંપન્ન બ્રહ્મર્ષિ કરતાં પણ વામન તેજસ્વી બની ગયા.

આ દરમિયાન ભૃગુકુળના ઋષિઓની નિશ્રામાં ગુરુ શુક્રાચાર્યના માર્ગદર્શન હેઠળ મહાબલિ રાજાએ અશ્વમેધ યજ્ઞ આરંભ્યો. આ સમાચાર સાંભળીને વામનજી એ યજ્ઞભૂમિએ જવા ઉપડ્યા. પોતાના હાથમાં છત્રી, પાણી ભરેલો કુંભ અને એક સહાયક સાથે યજ્ઞભૂમિ પર આવી પહોંચ્યા. એમણે કમર પર મુંજ (ઘાસ)નું વસ્ત્ર વીંટ્યું હતું. યજ્ઞોપવીતની જેમ કાળું મૃગચર્મ શોભતું હતું, એમના વાળ ગૂંથેલા હતા. જેવા વામનજી યજ્ઞમંડળમાં પ્રવેશ્યા કે ભૃગુઓ અને તેમના શિષ્યો એમની ચોતરફ ફેલાયેલી તેજસ્વીતા નિહાળીને મુગ્ધ બની ગયા. એમનું અભિવાદન કરવા અતિ સન્માન સાથે સૌ ઊભા થઈ ગયા. આવા અપ્રતિમ સુંદર અને આકર્ષક તેજપ્રભાવાળા અતિથિને નિહાળીને મહાબલિ રાજા અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેમણે વામનજીનો માન સાથે આદર સત્કાર કર્યો અને એમને આસન ગ્રહણ કરવા વિનંતી કરી. રાજાએ એમનાં ચરણ ધોઈને એમની પૂજા કરી. પછી બલિએ વામનજીને કહ્યું : ‘હે પવિત્ર પુરુષ! આપનું અભિવાદન કરું છું, મારા પ્રણામ સ્વીકારો, મહારાજ! આપે અહીં પધારીને મને પાવન કર્યો છે; મારા પૂર્વજોને, મારા રાજવંશને પાવન કર્યો છે અને મારા યજ્ઞને પરિપૂર્ણ કર્યો છે. હું અશ્વમેધ યજ્ઞ કરું છું અને હું ધારું છું કે આપ જે ઇચ્છશો તે આપને મળી રહેશે. એ માગણીમાં ગાયો – સુવર્ણમુદ્રા – ગૃહો – સમૃદ્ધ ગામો કે જે માગશો તે બધું મળશે.’

રાજા મહાબલિની વિનયવિવેકપૂર્ણ વાણી સાંભળીને વામનજી ખૂબ પ્રસન્ન થયા. તેમણે કહ્યું : ‘હે રાજા, તમારી વાણી મધુર છે. સર્વલોકના સ્વામી, ઉદાર અને દાનવીર એવા આપની પાસેથી હું તો મારાં ત્રણ ડગલાંથી જેટલી મપાય એટલી ભૂમિ ઇચ્છું છું. આટલાથી જ મને સંતોષ થશે.’ આટલા નાના ભૂમિભાગની માગણીથી રાજા બલિને હસવું આવ્યું. વામનની ઇચ્છા પ્રમાણે દાન આપવા એમણે પાણીની અંજલિ હથેળીમાં લઈને પ્રતિજ્ઞાપૂર્વક કહ્યું, ‘આપે જે કંઈ માગ્યું તે આપને અર્પણ કરું છું.’

તેમના ગુરુ શુક્રાચાર્ય વિષ્ણુની આ યોજનાને જાણતા હતા. તેમણે રાજા મહાબલિને ચેતવતા કહ્યું, ‘અરે રાજા, આ બટુક વામન મહાવિષ્ણુ પોતે જ છે. દેવોના કલ્યાણ માટે તેમણે અદિતિ અને કશ્યપને ત્યાં બાળકરૂપે અવતાર લીધો છે. ભાવિના પરિણામનો ખ્યાલ કર્યા વગર તમે એમને ત્રણ ડગલાં ભૂમિ આપવા તૈયાર છો એ કાર્ય સૂઝબૂઝવિહોણું છે. અસુરો પર આપત્તિ આવવાની છે. વામન – બ્રહ્મચારીના રૂપે સ્વયં વિષ્ણુ છૂપાવેશે આવ્યા છે. એ જ તમારાં માનસન્માન, સુખસમૃદ્ધિ અને સ્વાતંત્ર્ય હરી લેશે અને એ બધું ઇન્દ્રને ધરી દેશે. આ વામન બ્રહ્મચારી ચમત્કારિક શક્તિ ધરાવે છે અને એમનાં ત્રણ ડગલાંમાં સમગ્ર બ્રહ્માંડ આવી જશે. વાસ્તવમાં તમે તમારું સર્વ કંઈ એમને આપી દીધું છે. તેઓ એમના એક ડગલે સ્વર્ગ લઈ લેશે, બીજે ડગલે પૃથ્વી લઈ લેશે, એમનો દેહ આકાશમાં વ્યાપી જશે. ત્રીજું ડગલું ભરવા માટે કોઈ સ્થાન રહેશે ખરું ?’

શુક્રાચાર્યના શબ્દો સાંભળીને પળભર મહાબલિ નીરવ થઈ ગયા; પણ મક્કમ મને જવાબ આપ્યો, ‘મહારાજ, આપ કહો છો તે સાચું છે પરંતુ મહાન ભક્ત પ્રહ્‌લાદના પુત્રે, મેં આ બ્રહ્મચારીને જે આપવાનું વચન આપ્યું છે એનો એક ધૂર્તની જેમ ઈન્કાર કેમ કરી શકું ? વચનભંગથી વધુ દુષ્ટકાર્ય કોઈ નથી. પવિત્ર માણસને હતાશ કરવા જેવું કોઈ ભયાનક કાર્ય કે પાપ નથી. સુખસમૃદ્ધિ અને બીજી પાર્થિવ ચીજવસ્તુઓ તો મૃત્યુ સાથે જ દૂર થવાની. એટલે જીવતાં જ સત્કાર્ય માટે આ બધું આપી દેવામાં મારે શું ગુમાવવાનું છે ? યાગ-યજ્ઞમાં આપણે ભગવાન મહાવિષ્ણુને હવિરૂપે, નૈવેધરૂપે આવું બધું ભક્તિભાવપૂર્વક અર્પણ કરીએ છીએ અને તમે કહો છો તેમ આ બ્રહ્મચારી વિષ્ણુજી હોય અને તેઓ આપણું ક્ષેમકલ્યાણ કરવા કે પછી આપણો વિનાશ કરવા આવ્યા હોય પણ હું તો એમણે જે કંઈ માગ્યું છે એ બધું એમને આપી દેવાનો છું; પછી ભલેને આખી ધરતી આપી દેવી પડે તો પણ શું?’ પોતાની સલાહની અવગણના કરવા માટે શુક્રાચાર્ય બલિ રાજા પર ક્રોધે ભરાયા અને તેમણે અભિશાપ આપ્યો, ‘મારી અવગણના કરવા માટે તું તારાં સમૃદ્ધિ-કીર્તિ સર્વકંઈથી વંચિત બનીશ.’

આવો અભિશાપ મળવા છતાં ઉમદા અને મહાન રાજા બલિ પોતાના સત્યના માર્ગેથી જરા પણ ડગ્યા નહીં. એમણે તો વચન પ્રમાણે આપવાનું શરૂ કરી દીધું. રાણી વિંદ્યાવલિ પાણીનો કુંભ લાવ્યાં અને પતિને આપ્યો. કુંભમાંથી દાન અર્પણ કરવા પાણી મૂકવા લાગ્યા. છેલ્લા ઉપાય તરીકે શુક્રાચાર્યે કુંભના પાણી વહેવાના નાકામાં એક માખી બનીને પાણીને બહાર નીકળતું બંધ કર્યું. આ જાણીને વામનજીએ દર્ભનું એક ધારદાર તરણું લીધું અને કુંભનું મોઢું જ છેદી નાખ્યું. ધારદાર દર્ભે શુક્રાચાર્યની આંખ વીંધી નાખી. એ દિવસથી તેઓ એક આંખવાળા બની ગયા. વામનના ખોબામાં કુંભમાંથી પાણી વહેવા માંડ્યું. પછી રાજાએ વામનદેવનાં ચરણો પખાળ્યાં અને વિશ્વને પાવન કરતા એ જળને પોતાના મસ્તક પર છાંટ્યું. બધાંના આશ્ચર્ય સાથે વામને પોતાનું મૂળ ચમત્કારિક વિરાટરૂપ ધારણ કર્યું અને પળવારમાં સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં વ્યાપી ગયા. મહાબલિ રાજાએ પૃથ્વી, સ્વર્ગ, આકાશ, તારાઓ-ગ્રહો-નક્ષત્રો, સૂર્ય-ચંદ્ર વગેરેને એ મહાવિરાટરૂપના એક માત્ર અવયવ રૂપે નિહાળ્યાં. એમાં બધાં દેવદેવીઓ પણ સમાઈ ગયાં ! આ મહવિરાટરૂપમાં ચલ-અચલ, જડ-ચેતન, સર્વકંઈ સમાયેલું હતું.

હવે વામને એક ડગલામાં આખી પૃથ્વી લઈ લીધી, બીજા ડગલે સ્વર્ગ અને સત્યલોકને લઈ લીધાં. ત્રીજા ડગલા માટે કંઈ બાકી ન રહ્યું. વામને કહ્યું, ‘તમે મને ત્રણ ડગલાં ભૂમિ આપવાનું વચન આપ્યું છે. બે ડગલાંમાં તો સર્વલોક લઈ લીધું. હવે ત્રીજું ડગલું ક્યાં ભરવું તે મને બતાવશો ?’ મહાબલિએ કહ્યું, ‘પ્રભુજી આપ આપનું ત્રીજું ડગલું મારા શિરે રાખીને ભરો.’

વામને ત્રીજું ડગલું બલિના શિરે મૂક્યું અને એને પાતાળમાં મોકલ્યો. ‘જે મારી સંપૂર્ણ શરણાગતિ સાધે છે એને હું સ્વર્ગથી ચડિયાતાં આશિષ-આનંદ, સુખ આપું છું. મનુ સાવર્ણિના યુગમાં તમે ઇન્દ્ર બનશો. એટલે હે મહાશાસક મહાબલિ ! તમને સર્વસમૃદ્ધિ સાંપડૉ. તમે તમારા મિત્રો, પરિવારજનો, સગાંસંબંધીઓ, સેવકો સાથે સ્વર્ગની પણ પહોંચની બહાર એવા સુતલમાં વસો. ત્યાં તમારા પર કોઈ વિજય નહીં મેળવી શકે. દેવોના રક્ષકોથી પણ તમે ત્યાં અજેય બનીને રહી શકશો. અને કોઈ પણ અસુર તમને પીડવાનો પ્રયત્ન કરશે તો તેનો મારા સુદર્શનથી વધ થશે. સુતલમાં નિવાસ માટે હું તમને સૌની રક્ષા કરવાનું અભયવચન આપું છું. ત્યાં હંમેશાં તમે મારી ઉપસ્થિતિ અનુભવશો. સુતલમાં દૈત્યો અને દાનવોની સાથે રહેતાં જે કોઈ પણ આસુરી પ્રકૃતિ કે માયા તમારી સમક્ષ આવશે તે બધી આસુરીશક્તિઓ મારી સદૈવ જાગ્રત સચેતન દિવ્ય શક્તિથી શક્તિહીન બની જશે.’

Total Views: 66
By Published On: October 1, 2014Categories: Uncategorized0 CommentsTags: , ,

Leave A Comment

Your Content Goes Here

જય ઠાકુર

અમે શ્રીરામકૃષ્ણ જ્યોત માસિક અને શ્રીરામકૃષ્ણ કથામૃત પુસ્તક આપ સહુને માટે ઓનલાઇન મોબાઈલ ઉપર નિઃશુલ્ક વાંચન માટે રાખી રહ્યા છીએ. આ રત્ન ભંડારમાંથી અમે રોજ પ્રસંગાનુસાર જ્યોતના લેખો કે કથામૃતના અધ્યાયો આપની સાથે શેર કરીશું. જોડાવા માટે અહીં લિંક આપેલી છે.

Facebook
WhatsApp
Twitter
Telegram