વ્યાકરણ શાસ્ત્રો મુજબ ‘ધર્મ’ શબ્દનો મૂળ સ્રોત धृञ्ा् ધાતુ છે. આ धृञ्ा् ધાતુનો અર્થ છે ધારણ કરવું, ટકાવવું, નિભાવવું. જ્યારે धृञ्ा્ર ધાતુ સાથે मन् પ્રત્યય જોડાય છે ત્યારે धर्म શબ્દની ઉત્પત્તિ થાય છે. હિંદુશાસ્ત્રોમાં ‘ધર્મ’ શબ્દની વિભિન્ન વ્યાખ્યાઓ મળી આવે છે :

धारणाद्धर्मः જે ધારણ કરે છે તે ધર્મ. धिन्वनाद्धर्मः જેના દ્વારા ધારણ કરાય છે તે ધર્મ.

अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्। परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।।

૧૮ પુરાણોમાં વ્યાસજીએ બે જ સારાંશપૂર્ણ વચનો જણાવ્યાં છે :

પરોપકાર જ પુણ્ય છે અને પરપીડન જ પાપ છે.

चलं चित्तं चलं वित्तं चले जीवनयौवने। चलाचले हि संसारे धर्म एको हि निश्चलः।।

ચિત્ત ચંચળ છે, ધન ચંચળ છે, યુવાની ચંચળ છે,

સર્વસંસાર ચંચળ છે, એક માત્ર ધર્મ જ અચળ છે.

धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा।

ધર્મ સમગ્ર સંસારની આધારશિલા છે. (વેદ)

आचारः परमो धर्मः सर्वेषामिति निश्चयः।

આચાર પરમ ધર્મ છે, બધાનો એ જ નિશ્ચય છે. (વશિષ્ઠસ્મૃતિ)

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। धीविर्द्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्।।

ધૈર્ય, ક્ષમા, મનોનિગ્રહ, અસ્તેય, પવિત્રતા, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, વિવેકબુદ્ધિ, વિદ્યા,

સત્યભાષણ, અક્રોધ – આ દસ ગુણ ધર્મનાં લક્ષણ છે. (મનુસ્મૃતિ, ૬.૧૧)

धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः।

જો તમે ધર્મનો નાશ કરશો તો તમે નાશ પામશો;

ધર્મનું રક્ષણ કરશો તો તે તમારું રક્ષણ કરશે. (મનુસ્મૃતિ)

મહાકાવ્ય મહાભારતમાં ‘ધર્મ’ જ કેન્દ્ર સ્થાને છે.

धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयते प्रजाः। यत्स्याद् धारणसंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः।।

જે કોઈ કર્મ સર્વને ધારણ કરે, પ્રજાઓનું રક્ષણ કરે, તેનું નામ ધર્મ. ધર્મ શબ્દની આ વ્યાખ્યા પરથી એ જ નિશ્ચય થાય છે કે સર્વ કોઈનું રક્ષણ કરનારું જે કર્મ તેને જ ધર્મ કહી શકાય.

(મહાભારત, કર્ણ. ૬૯.૫૮)

 

ऊर्ध्वबाहुविर्रौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे। धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते।।

હું બંને હાથ ઊંચા કરીને પોકારી રહ્યો છું, પણ કોઈ મારી વાત સાંભળતું જ નથી.

અરે, જેનાથી ધન તથા કામભોગ મળે છે, તે ધર્મનું આચરણ કેમ નથી કરતા?

(મહાભારત, સ્વર્ગા. ૫.૬૨)

 

श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चाप्यवधार्यताम्। आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्।।

ધર્મનો સાર સાંભળો અને સાંભળીને તેને હૃદયમાં ધારણ પણ કરી લો. તે એ છે કે આપણને

પોતાને જે ખરાબ લાગે તે બીજાઓ માટે પણ ન કરો. (મહાભારત, શાંતિપર્વ, ૨૫૯)

 

यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः। (મહાભારત-મહર્ષિ કણાદ)

જેના આચરણથી અભ્યુદય (સાંસારિક ઉન્નતિ) તથા નિ :શ્રેયસ્ (આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ)ની

પ્રાપ્તિ થાય છે, તેનું નામ ધર્મ છે.

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्च दाय्यं च सतां धर्मः सनातनः ।।

મન, વચન અને કર્મ દ્વારા બધાં પ્રાણીઓની સાથે મિત્રતા કરવી અને પ્રાણીમાત્ર પર અનુગ્રહ

કરીને તેઓને સુખ પહોંચાડવું એ જ પરમ સનાતન ધર્મ છે. (મહાભારત)

 

वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः। वेदो नारायणः साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम।।

વેદોમાં જે કર્મોનું વિધાન છે, તે ધર્મ છે અને તેનાથી વિપરીત કર્મ અધર્મ છે. વેદ સ્વયંપ્રકાશ

સાક્ષાત્ નારાયણનું સ્વરૂપ છે એવું મેં સાંભળ્યું છે. (શ્રીમદ્ ભાગવત, ૬.૧.૪૦)

ધર્મની ઉપરોક્ત વ્યાખ્યાઓના અનુશીલનથી આટલું સ્પષ્ટ થાય છે :

સદ્ગુણોનું જીવનમાં આચરણ કરવું એ જ ધર્મતત્ત્વનો સાર. ધર્માચરણ દ્વારા વિવિધ નામે ઓળખાતી સર્વવ્યાપી પરમસત્તાનો સાક્ષાત્કાર.

હિન્દુ ધર્મ

હિન્દુ ધર્મના આધારગ્રંથો

 

૧. વેદ

૨. વેદાંગ

૩. ઉપવેદ

૪. ઇતિહાસ અને પુરાણ

૫. સ્મૃતિ

૬. દશર્્ાન

૭. નિબંધ

૮. આગમ

 

વિશ્વના બધા જ ધર્મોમાં આજે અભિહિત હિન્દુ ધર્મ સૌથી પ્રાચીન ધર્મ છે. તેનું મૂળ નામ સનાતન ધર્મ છે. સનાતનનો અર્થ છે નિત્ય. બીજી કોઈપણ ભાષામાં આ ધર્મનો સમાનાર્થી એકેય શબ્દ મળતો નથી. સનાતન ધર્મ એટલો વિશાળ છે કે એમાં અમારા વર્તમાન જન્મનાં જ નહીં, પરંતુ પૂર્વજન્મ અને ભાવિજન્મોનાં બધાં વિષયો અને પરિણામોનો પૂર્ણપણે સમાવેશ થઈ જાય છે. હિન્દુ ધર્મની વિશિષ્ટતા એ છે કે તેની સ્થાપના કોઈ વ્યક્તિએ કરી નથી, આને લીધે તેમાં ભિન્ન ભિન્ન પથ વિકસિત થયા છે. હિન્દુ ધર્મમાં નિર્ગુણ-નિરાકાર અને સગુણ-સાકારની ઉપાસના કરવાનું વિધાન છે. હિન્દુ ધર્મમાં દ્વૈત, અદ્વૈત, વિશિષ્ટાદ્વૈત, દ્વૈતાદ્વૈત, શુદ્ધાદ્વૈત વગેરેનું પણ સ્થાન છે. એમાં સર્વનો સ્વીકાર છે, કોઈનો અનાદર નથી.

આ કથિત હિન્દુ ધર્મમાં ધર્મગ્રંથોના બે ભાગ છે. એક શ્રુતિ અને બીજો સ્મૃતિ. ઋષિઓને (પરમાત્મા પાસેથી) જ્ઞાનનો શબ્દ અંતરાત્મામાં સંભળાયો હતો. આ વાણીને ‘વેદ’ કે ‘શ્રુતિ’ કહેવાય છે. અનંતકાળ દરમિયાન વેદોનું અસ્તિત્વ રહેતું જ આવ્યું છે. વેદો સ્વયંપ્રમાણ છે કારણ કે એ સનાતન છે, એ ઈશ્વરનું જ્ઞાન છે. વેદોની અંદરના જે આધ્યાત્મિક સિદ્ધાંત છે તે પરિવર્તનશીલ નથી.

શ્રુતિ પછી આવે છે સ્મૃતિ. આ પણ છે તો ઋષિઓએ જ રચેલા ધર્મગ્રંથો, પરંતુ સ્મૃતિઓનું પ્રામાણ્ય વેદો કરતાં નીચું છે કારણ કે સ્મૃતિઓનો આપણી સાથેનો સંબંધ અન્ય ધર્મોના માન્યગ્રંથોનો તેમના અનુયાયીઓ સાથેના સંબંધ જેવો છે. તેમનું સ્થાન બીજા ધર્મોનાં ધર્મશાસ્ત્રો જેટલું જ છે પરંતુ આ સ્મૃતિઓ અંતિમ પ્રમાણ નથી. સ્મૃતિમાં જો કાંઈ એવું હોય કે તેનો વેદોની સાથે વિરોધ આવતો હોય તો તે સ્મૃતિનો સ્વીકાર ન કરાય. તેનું પ્રામાણ્ય ગયું સમજવું. દેશ-કાળ અને સામાજિક પરિવેશ મુજબ સમયે સમયે આ સ્મૃતિઓમાં પરિવર્તન જોવા મળ્યું છે.

૧. વેદ

વેદ એટલે શ્રુતિ. તે અનાદિ છે, અપૌરુષેય છે. વેદમંત્રોના છંદ, ઋષિ, દેવતા તથા વિનિયોગ નિર્દિષ્ટ છે. મંત્રનું ઉચ્ચારણ કેવી રીતે કરવું જોઈએ એ છંદો દ્વારા જાણી શકાય છે. તેની આખી વ્યાખ્યા નિરુક્ત અથવા વ્યાકરણથી થતી નથી. સમાધિમાં જેણે જે મંત્રનું અર્થ-દર્શન કર્યું, તે તે મંત્રના ઋષિ કહેવાય છે. ઋષિ મંત્રદ્રષ્ટા હોય છે.

વેદોના પ્રત્યેક મંત્રની આનુપૂર્વી (ક્રમ) નિત્ય હોવાને કારણે જ વેદોને નિત્ય કહેવામાં આવ્યા છે. મંત્રોના શબ્દોમાં ફેરફાર સંભવ નથી. મંત્રોનો સંકલનક્રમ કાળક્રમે ન બદલાય એ માટે વેદપાઠની અનેક પ્રણાલિકાઓ છે. તેને ક્રમ, ઘન, જટા, શિખા, રેખા, માલા, ધ્વજ, દંડ અને રથ કહેવાય છે.

વેદ ચાર છે. તેની વિગત અને એક એક મંત્ર નીચે મુજબ છે :

ઋગ્વેદ : આ સૌથી ૫્રાચીન ગ્રંથ છે. આ ગ્રંથમાં ૪૦ મંડલ અંતર્ગત ૧૦,૫૫૨ ઋચાઓ (મંત્રો) છે. વેદની ઋચાઓમાં દેવતાઓની સ્તુતિ છે.

ॐ अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ।। (ઋગ્વેદ – ૧.૧.૧)

અમે અગ્નિદેવની સ્તુતિ કરીએ છીએ. (કેવા અગ્નિદેવ?) જે યજ્ઞના પુરોહિત, દેવતા (અનુદાન વરસાવનાર), ઋત્વિજ (સમયાનુકૂળ યજ્ઞનું સંપાદન કરનારા), હોતા (દેવોનું આવાહન કરનાર) અને યાજકોને રત્નોથી (યજ્ઞના લાભોથી) વિભૂષિત કરનારા છે.

યજુર્વેદ : આ વેદમાં વિશેષ કરીને યજ્ઞ-અનુષ્ઠાનના મંત્રો છે. આ વેદમાં કુલ ૪૦ અધ્યાયના ૧૯૭૫ મંત્ર છે. એમાં દેવતાઓના યજ્ઞ સંબંધી વિશેષ માહિતી છે. યજુર્વેદમાં બે પ્રકારના પાઠ છે. એકને શુક્લયજુર્વેદ અને બીજાને કૃષ્ણયજુર્વેદ કહે છે.

ॐ इषे त्वोर्जे त्वा वायव स्थ देवो वः सविता प्रार्यपतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे ।। (યજુર્વેદ – ૧.૧)

હે યજ્ઞ સાધનો! અન્નની પ્રાપ્તિ માટે સવિતાદેવ તમને આગળ વધારે. સૃજનકર્તા પરમાત્મા તમને તેજસ્વી બનવા માટે પ્રેરિત કરે. તમે બધા પ્રાણસ્વરૂપ હો. સૃજનકર્તા પરમેશ્વર શ્રેષ્ઠ કર્મ કરવા માટે તમને આગળ વધારે. તમારી શક્તિઓ વિનાશક ન હોય, પરંતુ ઉન્નતિશીલ હોય.

સામવેદ : આ વેદ ઘણે ભાગે ઋગ્વેદની ઋચાઓનો જ બનેલો છે. એમાં ઋચાઓનાં ગાન છે. તેના બધા મંત્રો સંગીતમય હોવાથી ગાઈ શકાય તેવા છે. આ વેદમાં કુલ ૧૮૭૫ મંત્રો છે.

ॐ अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्यदातये । नि होता सत्सि बहिर्षि ।। (સામવેદ – ૧.૧.૧)

હે અગ્નિદેવ! હે પ્રકાશક અને સર્વવ્યાપક દેવ! હવિને ગતિ આપવા (વીતિ) માટે આપ પધારો. બધા આપની સ્તુતિ કરે છે. યજ્ઞમાં આપનું આવાહન કરીએ છીએ, કારણ કે આપ બધા પદાર્થાે આપવાવાળા છો.

અથર્વવેદ : મૂળ અથર્વન્ નામના બ્રાહ્મણોનો આ વેદ છે. આ વેદમાં ૨૦ કાંડમાં ૭૩૧ સૂક્તોના કુલ ૫૯૮૭ મંત્ર છે. એમાં કેટલીક ઋગ્વેદની ઋચાઓ છે, તદુપરાંત અભિચાર પ્રયોગના મંત્રો પણ છે.

ॐ शन्नो देवीरभिष्टये आपो भवन्तु पीतये । शं योरभि स्रवन्तु नः ।। (અથર્વવેદ – ૧.૬.૧)

હે શ્રેષ્ઠ જળ ! તમે પીવા માટે ઉપયોગી થાઓ તેમજ સુખ પ્રદાન કરો તેવી પ્રાર્થના કરીએ છીએ. અમારા રોગ નિવારણ માટે તથા અનિષ્ટો દૂર કરવા માટે ચોતરફ આ શ્રેષ્ઠ જળ વરસતું રહે, એવી પ્રાર્થના કરીએ છીએ.

આ ચારેય વેદોમાં કુલ ૨૦,૩૮૯ મંત્રો છે.

વેદોના ૩ ભાગ

૧. સંહિતા – સંહિતામાં પરમાત્માની સ્તુતિ અને પ્રાર્થના છે. (ભક્તિકાંડ)

૨. બ્રાહ્મણ – વેદના આ વિભાગમાં ‘બ્રહ્મન્’ એટલે કે યજ્ઞમાં ઉપયોગી વેદમંત્રો છે. (કર્મકાંડ)

૩. આરણ્યક – આત્મા અને પરમાત્મા અંગેનું તત્ત્વચિંતન છે. (જ્ઞાનકાંડ)

(૧) સંહિતા :

ઋગ્વેદ સંહિતા – ચારેય વૈદિક સંહિતાઓમાં ઋગ્વેદ સંહિતા સૌથી પ્રાચીન છે અને વૈદિક સાહિત્યમાં તેનું સ્થાન અગ્રગણ્ય છે. તે સૂકતો અથવા મંત્રોનો સંગ્રહ છે, જે વિવિધ સમયે વિભિન્ન ઋષિઓ કે મંત્રદ્રષ્ટાઓ સમક્ષ પ્રગટિત થયાં હતાં. આ બધામાં ભાષા, વ્યાકરણ, આદર્શાે તેમજ ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક અંશો વિષયક વૈવિધ્ય જોવા મળે છે.

જો કે એવું કહેવાય છે કે તેમાં ૨૧ શાખાઓ હતી પણ હાલ માત્ર પાંચ શાખાઓ ઉપલબ્ધ છે : શાકલ, બાસ્કલ, આશ્વલીયન, શાંખ્યાયન અને માંડૂકેય. સૂકતોની ક્રમ-વ્યવસ્થા સિવાય આ શાખાઓમાં કોઈ મૂળભૂત ભેદ નથી. આઠ અષ્ટકોના ૬૪ અધ્યાયો પૈકી ૨૦૨૪ વર્ગાે છે.

યજુર્વેદ સંહિતા – આ સંહિતા યજ્ઞસંબંધી મંત્રોનો સંગ્રહ છે. તેનાં બે મોટાં સ્વરૂપો છે : શુક્લ અને કૃષ્ણ.

શુક્લયજુર્વેદની ૧૫ તથા કૃષ્ણયજુર્વેદની ૮૬ શાખાઓ હતી. આમાંથી શુક્લયજુર્વેદની કાણ્વ તથા માધ્યન્દિની શાખાઓ ઉપલબ્ધ છે. કૃષ્ણયજુર્વેદની તૈત્તિરીય, મૈત્રાયણી, કઠ, કાપિષ્ઠલ અને શ્વેતાશ્વતર- આ પાંચ શાખાઓ ઉપલબ્ધ છે.

સામવેદ સંહિતા – આ સંહિતાનું આપણા શાસ્ત્ર-ગ્રંથોમાં ઉચ્ચતર સ્થાન છે. જો કે તે સ્વતંત્ર રચના ગણાતું નથી. ઋગ્વેદ સંહિતાના મંત્રોને સંગીતમય સ્વરૂપ આપતાં સામવેદ સંહિતાનું રૂપ ઘડાયું છે. જો કે કહેવાય છે કે તેની ૧૦૦૦ શાખાઓ હતી પરંતુ તે પૈકીની હાલ માત્ર ત્રણ જ ઉપલબ્ધ છે : કૌથુમી, રાણાયણીયા, જૈમિનીયા. તેમાંય કૌથુમી શાખા તથા જૈમિનીયા શાખા પૂર્ણપણે ઉપલબ્ધ છે. રાણાયનીયાના માત્ર કેટલાક અંશ ઉપલબ્ધ છે.

અથર્વવેદ સંહિતા – આ સંહિતા બ્રહ્મવેદ તરીકે પણ સુવિદિત છે. તેની નવ શાખાઓ પૈકીની હાલ માત્ર બે ઉપલબ્ધ છે : પિપ્પલાદ અને શૌનક.

(૨) બ્રાહ્મણ :

વેદમંત્રોનો યજ્ઞમાં કેવી રીતે ઉપયોગ થાય તે એમાં બતાવવામાં આવ્યું છે. અત્યારે જે બ્રાહ્મણગ્રંથો ઉપલબ્ધ છે તેનું વિવરણ નીચે મુજબ છે :
ઋગ્વેદના – ઐતરેય બ્રાહ્મણ અને શાંખ્યાયન બ્રાહ્મણ અથવા કૌષીતકિ-બ્રાહ્મણ.

શુકલયજુર્વેદના – શતપથ બ્રાહ્મણ, જેના બે પ્રકાર છે – કાણ્વશાખા (૧૭ કાંડ) અને માધ્યંદિની શાખા (૧૪ કાંડ).

કૃષ્ણયજુર્વેદના – તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ તથા તૈત્તિરીય સંહિતાના મધ્યવર્તી બ્રાહ્મણ.

સામવેદના – તાંડ્ય પંચવિંશ બ્રાહ્મણ, તાંડ્ય ષડ્વિંશ બ્રાહ્મણ, સામવિધાન બ્રાહ્મણ, આર્ષેય બ્રાહ્મણ, મંત્ર બ્રાહ્મણ, દૈવતાધ્યાય બ્રાહ્મણ, વંશ બ્રાહ્મણ, સંહિતોપનિષદ્ બ્રાહ્મણ, જૈમિનીય બ્રાહ્મણ અને જૈમિનીય ઉપનિષદ્ બ્રાહ્મણ.

અથર્વવેદના – ગોપથ બ્રાહ્મણ.

(૩) આરણ્યક :

બ્રાહ્મણ-ગ્રંથોના જે ભાગ અરણ્ય (વન)માં અધ્યયન કરવા યોગ્ય છે તેનું નામ આરણ્યક છે.

વેદના અંગભૂત સંહિતા, બ્રાહ્મણ અને આરણ્યક ભાગોમાંથી જ બ્રહ્મપ્રતિપાદક ભાગોને પૃથક્ કરીને તેનું ઉપનિષદ એવું નામ રખાયું છે.

કઠોપનિષદ ભાષ્યના ઉપોદ્ઘાતમાં આદ્ય શંકરાચાર્ય ‘ઉપનિષદ્’ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ આ રીતે બતાવે છે :

उप+नि + सद् + क्किप = उपनिषद्

(ઉપસર્ગ) (ધાતુ) (પ્રત્યય)

उप = સમીપ

नि (निषत्-निषीदती) = બેસનાર

सद् = આ ધાતુના ત્રણ અર્થ માનવામાં આવે છે.

૧. विशरण – વિનાશ, ૨. गति – જ્ઞાન અને પ્રાપ્તિ,

૩. अवसादन – શિથિલ કરવું.

ઈક્ષરુણરડ્ર = જે અધ્યાત્મવિદ્યાથી મુમુક્ષુઓની સંસાર-બીજભૂત અવિદ્યા નષ્ટ થાય છે, જે વિદ્યા તેમને બ્રહ્મપ્રાપ્તિ કરાવી દે છે અને જેનાથી દુ :ખોનું સર્વથા શિથિલીકરણ થઈ જાય છે.

જે પરમતત્ત્વની સમીપ પહોંચાડીને ચુપચાપ બેસી જાય છે, તે ઉપનિષદ છે. ઉપનિષદોમાં બ્રહ્મજ્ઞાન અથવા બ્રહ્મવિદ્યાનું જ પ્રધાનપણે વિવરણ તથા વર્ણન આવે છે જેથી ઉપનિષદને અધ્યાત્મવિદ્યા પણ કહે છે. બ્રહ્મના પ્રતિપાદક વેદના શિરોભાગ અથવા અંતમાં હોવાથી તેને વેદાંત કે ઉત્તરમીમાંસા પણ કહેવાય છે.

બ્રહ્મજ્ઞાન, આત્મજ્ઞાન, તત્ત્વજ્ઞાન અને બ્રહ્મવિદ્યા – આ બધા પર્યાયવાચી શબ્દો છે. આ પરમતત્ત્વનું જ્ઞાન અવર્ણનીય છે કારણ કે એ પરમતત્ત્વ ‘જ્ઞાતા, જ્ઞાન અને જ્ઞેય’ની ત્રિપુટીથી પર છે. ઔપનિષદીક જ્ઞાનની પરિસમાપ્તિ અનુભૂતિના ક્ષેત્રમાં થાય છે.

અત્યાર સુધીમાં ૨૨૦ ઉપનિષદો ઉપલબ્ધ થયાં છે. એકલા અથર્વવેદમાં બાવન ઉપનિષદો છે. મુકિતકોપનિષદમાં ૧૦૮ ઉપનિષદની નામાવલિ આપેલી છે. (વિગત માટે જુઓ પૃ.૨૧)

આમાંથી ૧૩ ઉપનિષદો મુખ્ય મનાય છે, જેના પર આચાર્યોએ ભાષ્ય લખ્યાં છે. તે ઉપનિષદોનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ અત્રે પ્રસ્તુત છે.

૧. ઈશાવાસ્ય કે ઈશોપનિષદ

આ ઉપનિષદ શુક્લયજુર્વેદ સંહિતાનો ચાળીસમો અધ્યાય છે. મંત્ર-ભાગનો અંશ હોવાથી આનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. આને સૌ પ્રથમ ઉપનિષદ માનવામાં આવે છે. શુક્લયજુર્વેદના પ્રથમ ૩૯ અધ્યાયોમાં કર્મકાંડનું નિરૂપણ થયું છે.

આમાં ભગવત્ તત્ત્વરૂપ જ્ઞાનકાંડનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. આના પહેલા મંત્રમાં ‘ઈશાવાસ્યમ્’ વાકય આવવાથી આનું નામ ‘ઈશાવાસ્ય’ માનવામાં આવ્યું છે. આમાં કુલ ૧૮ શ્લોક છે. આ શુક્લયજુર્વેદીય માધ્યંદિની સંહિતાનો અંતિમ અંશ છે.

૨. કેનોપનિષદ

આ ઉપનિષદ સામવેદના ‘તલવકાર બ્રાહ્મણ’ની અંતર્ગત છે. આ ઉપનિષદમાં સૌથી પહેલાં ‘કેન’ શબ્દ આવ્યો તેથી તેનું નામ ‘કેનોપનિષદ’ થયું. આને ‘તલવકાર ઉપનિષદ’ અને ‘બ્રાહ્મણોપનિષદ’ પણ કહે છે.

તલવકાર બ્રાહ્મણનો આ નવમો અધ્યાય છે. આ ઉપનિષદનો પ્રતિપાદ્ય વિષય પરબ્રહ્મતત્ત્વજ્ઞાન અત્યંત ગહન છે, તેથી તેને સારી રીતે સમજાવવા ગુરુ-શિષ્ય-સંવાદના રૂપે તત્ત્વવિવેચન કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉપનિષદ ચાર ખંડમાં વિભક્ત છે, જેના કુલ ૩૪ શ્લોક છે.

૩. કઠોપનિષદ

આ ઉપનિષદ કઠ નામના મુનિએ અન્ય ઋષિઓને ભણાવીને પ્રવૃત્ત કર્યું છે તેથી આનું નામ કઠ-ઉપનિષદ કે કઠવલ્લી (કઠ નામના મુનિની કલ્પલતા) પડ્યું છે. તેનું નામ વલ્લી-લતા રખાયું છે કારણ કે તે ભાગમાં પ્રતિપાદન કરેલો વિષય કલ્પલતાની જેમ અભીષ્ટ ફળ આપનારો છે.

કઠોપનિષદ ઉપનિષદોમાં અતિપ્રસિદ્ધ છે. આ કૃષ્ણયજુર્વેદની કઠ-શાખાની અંતર્ગત છે. આમાં નચિકેતા અને યમના સંવાદરૂપમાં પરમાત્માના રહસ્યમય તત્ત્વનું અત્યંત ઉપયોગી અને વિશદ વર્ણન છે. આમાં બે અધ્યાય છે અને પ્રત્યેક અધ્યાયમાં ત્રણ-ત્રણ વલ્લી છે.

૪. પ્રશ્નોપનિષદ

પ્રશ્નોપનિષદ્ અથર્વવેદના પિપ્પલાદ-શાખાના બ્રાહ્મણભાગની અંતર્ગત છે. આ ઉપનિષદમાં પિપ્પલાદ ઋષિએ સુકેશા ઇત્યાદિ છ ઋષિઓને છ પ્રશ્નોના ક્રમશ : ઉત્તર આપ્યા છે, એટલા માટે તેનું નામ પ્રશ્નોપનિષદ પડ્યું.

૫. મુંડકોપનિષદ

આ ઉપનિષદ શ્રેષ્ઠ હોવાથી ઉપનિષદો રૂપી પ્રમાણોના રાજાનું મસ્તક છે તેથી આનું મુંડક એવું નામ છે. અધ્યયનકર્તાએ પોતાના મસ્તક ઉપર અગ્નિધારણ કરવાનું વ્રત લીધું હતું તેથી આ ઉપનિષદનું મુંડક એવું નામ પ્રખ્યાત થયું છે.

આ ઉપનિષદ અથર્વવેદની શૌનકી શાખામાં છે. આ ઉપનિષદના પ્રથમ મુંડકના પ્રથમખંડમાં ૯ અને બીજા ખંડમાં ૧૩ શ્લોક છે. દ્વિતીય મુંડકમાં ૨૧ અને તૃતીય મુંડકમાં બે ખંડમાં થઈને ૨૧ શ્લોક છે.

૬. માણ્ડૂક્યોપનિષદ

જેમ મંડૂક (દેડકો) ત્રણ ઠેકડા મારીને જળમાં પ્રવેશ કરે છે તેમ આત્મા જાગ્રતાદિ ત્રણ અવસ્થા છોડીને બ્રહ્મભાવને પામે છે, તેથી આત્મા મંડૂક કહેવાય છે. તે મંડૂકના સ્વરૂપના પ્રતિપાદકરૂપે આ ઉપનિષદ માણ્ડૂક્ય કહેવાય છે.

વાસ્તવમાં માણ્ડૂકયોપનિષદ અને અદ્વૈત એ બંને પર્યાયવાચી શબ્દો છે.

આ ઉપનિષદ અથર્વવેદ અંતર્ગત છે. તેમાં નાના નાના કુલ ૧૨ શ્લોક છે. આ ઉપનિષદ બધાં ઉપનિષદોમાં નાનું છે, પણ ભગવાન શ્રીરામચંદ્રજીએ તેેને યોગ્યતાની બાબતમાં સૌથી મોટું ગણાવ્યું છે.

૭. ઐતરેયોપનિષદ

ઋગ્વેદીય ઐતરેય આરણ્યકમાં બીજા આરણ્યકના ચોથા, પાંચમા અને છઠ્ઠા અધ્યાયોને ઐતરેય ઉપનિષદ કહેવામાં આવે છે. આ ત્રણ અધ્યાયોમાં બ્રહ્મવિદ્યાની પ્રધાનતા છે, એ કારણે એને ‘ઉપનિષદ’ માનવામાં આવે છે.

આના ત્રણ અધ્યાયોમાં કુલ મળીને ૩૩ શ્લોક છે. ઈતર નામના મુનિના પુત્ર ઐતરેય દ્વારા વિશ્વમાં આનો પ્રચાર-પ્રસાર થવાથી તથા તેનો અરણ્ય (નિર્જનસ્થાન)માં અધ્યન કરવાનો નિયમ હોવાથી આનું નામ ઐતરેય આરણ્યક ઉપનિષદ પડ્યું છે.

૮. તૈત્તિરીયોપનિષદ

શ્રીવૈશંપાયને શ્રીયાજ્ઞવલ્ક્યને વેદવિદ્યા શીખવી હતી અને તેમની આજ્ઞાથી તેણે એ વિદ્યાનો ત્યાગ કરવો પડ્યો હતો. આ વેદવિદ્યા શ્રીવૈશંપાયનના કેટલાક શિષ્યોએ તેતર પક્ષીનું રૂપ ધારણ કરીને મેળવી, તેથી તે શાખાનું નામ તૈત્તિરીય પડ્યું.

આ ઉપનિષદ કૃષ્ણયજુર્વેદીય તૈત્તિરીય શાખા અંતર્ગત તૈત્તિરીય આરણ્યકનું અંગ છે. તૈત્તિરીય આરણ્યકના દસ અધ્યાય છે. તેમાંથી સાતમા, આઠમા અને નવમા અધ્યાયોને જ તૈત્તિરીય ઉપનિષદ કહેવામાં આવે છે. તેમાં શિક્ષાવલ્લી, બ્રહ્માનંદવલ્લી, ભૃગુવલ્લીમાં અનુક્રમે ૧૨ અનુવાદક, ૯ અનુવાદક અને ૧૦ અનુવાદક છે.

૯. શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ

શ્રીશ્વેતાશ્વતર નામના મુનિએ વિશ્વમાં આ ઉપનિષદનો પ્રચાર કર્યો હોવાથી આ ઉપનિષદનું નામ શ્વેતાશ્વતર પડ્યું છે. એ મુનિ અષ્ટાંગયોગમાં નિરત હતા તેથી તેમનું શ્વેતાશ્વતર (સર્વદા અંતર્મુખી રહેતા હોવાથી વિપરીત પ્રવૃત્તિરહિત ઇન્દ્રિયોવાળા) એવું નામ પ્રસિદ્ધ થયું છે.

શ્વેતાશ્વતરોપનિષદનો સંબંધ કૃષ્ણ યજુર્વેદ સાથે છે. આમાં છ અધ્યાય છે અને બધા મળીને કુલ ૧૧૩ મંત્રો છે. વિષયનિરૂપણની શૈલી અને શબ્દાવલીની દૃષ્ટિએ પૂર્વનાં ઉપનિષદો કરતાં આ ઉપનિષદ તેમના પછીનું જણાય છે. આ ઉપનિષદની વિશેષતા એ છે કે આમાં આ યુગના જુદા જુદા દાર્શનિકવાદોની સૂચિ આપવામાં આવી છે.

૧૦. છાંદોગ્યોપનિષદ

છંદો (સામવેદ)નું ગાન કરનારાને ‘સામવેદી છંદોગ’ કહેવામાં આવે છે. તે છંદોગનું આ ઉપનિષદ હોવાથી છાંદોગ્ય ઉપનિષદ કહેવાય છે. સામવેદની તલવકાર શાખાના દસ પ્રપાઠક છે. તેમાંના પહેલા બે પ્રપાઠક મંત્રબ્રાહ્મણ અને શેષ આઠ પ્રપાઠકને છાંદોગ્ય ઉપનિષદ કહેવાય છે.

૧૧. બૃહદારણ્યકોપનિષદ

શુક્લયજુર્વેદ અથવા વાજસનેયિસંહિતાના શતપત બ્રાહ્મણમાં આ ઉપનિષદ છે. છ અધ્યાયવાળું આ ઉપનિષદ વાજસનેયિબ્રાહ્મણોપનિષદ પણ કહેવાય છે.

અન્ય ઉપનિષદોમાં પરિમાણની દૃષ્ટિએ બૃહદ્ (મોટું) હોવાથી અને અરણ્યમાં (વનમાં) તેનું અધ્યયન કરવાનો શિષ્ટાચાર હોવાથી આ ઉપનિષદ બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ કહેવાય છે.

૧૨. કૌષીતકિ ઉપનિષદ

ઋગ્વેદના કૌષીતકિ એટલે કે શાંખાયન આરણ્યકમાં આ ઉપનિષદ આવેલું છે. આ શાંખાયન આરણ્યકમાં ૧૫ અધ્યાય છે.

તે પૈકીના ત્રીજાથી છઠ્ઠા અધ્યાયને કૌષીતકિ ઉપનિષદ નામ આપવામાં આવ્યું છે. આમ આ ઉપનિષદમાં ચાર અધ્યાય થયા.

પ્રથમ અધ્યાયમાં પરલોક વિષયક ઉપદેશ જોવા મળે છે. બીજા અધ્યાયમાં મહાપ્રાણ અર્થાત્ પરબ્રહ્મનું વિવરણ છે. ત્રીજા અધ્યાયમાં પ્રાણ અને પ્રજ્ઞાનો ઉપદેશ જોવા મળે છે અને ચોથા અધ્યાયમાં પરબ્રહ્મનો ઉપદેશ છે.

૧૩. નૃસિંહપૂર્વતાપિની ઉપનિષદ

આ ઉપનિષદ અથર્વવેદીય પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે. એમાં દેવો અને પ્રજાપતિ વચ્ચે પ્રશ્નોત્તરી રૂપે સાકારનું અને નિરાકાર બ્રહ્મનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉપનિષદ પાંચ ખંડોમાં વિભાજિત છે. આ ઉપનિષદમાં પરમાત્માને પરમ પુરુષાર્થી (નૃસિંહ) રૂપમાં વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.

કહેવાયું છે કે પરમ પુરુષના પ્રયાસોથી સૃષ્ટિનો વિકાસ થયો. સૃષ્ટિવિકાસને પૂર્વતાપ કહેવાય, તેથી સૃષ્ટિવિકાસના ક્રમને સ્પષ્ટ કરતું હોવાથી આ ઉપનિષદને પૂર્વતાપિની કહેવામાં આવે છે.

આ પાંચેય ખંડોમાં કુલ ૭૭ મંત્રો છે. આમ નિર્વિશેષ બ્રહ્મનું સવિશેષ બ્રહ્મ (નૃસિંહ ભગવાન)ની સાથે તાદાત્મ્ય નિરૂપાયું છે.

૧૦૮ ઉપનિષદ

ઈશ ઉપનિષદ્, કેન ઉપનિષદ્, કઠ ઉપનિષદ્, પ્રશ્ન ઉપનિષદ્, મુંડક ઉપનિષદ્, માંડૂક્ય ઉપનિષદ્, તૈત્તિરીય ઉપનિષદ્, ઐતરેય ઉપનિષદ્, છાંદોગ્ય ઉપનિષદ્, બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્, શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ્, કૈવલ્યોપનિષદ્, અક્ષરમાલિકોપનિષદ્, અક્ષિ ઉપનિષદ્, અદ્વયતારક ઉપનિષદ્, અધ્યાત્મોપનિષદ્, અથર્વશિખોપનિષદ્, અથર્વશિર ઉપનિષદ્, અન્નપૂર્ણાેપનિષદ્, અમૃતનાદોપનિષદ્, અમૃતબિંદૂપનિષદ્, અવધૂતોપનિષદ્, અવ્યક્તોપનિષદ્, આત્મોપનિષદ્, આત્મપ્રબોધોપનિષદ્, આરુણ્યુપનિષદ્, આશ્રમોપનિષદ્, એકાક્ષરોપનિષદ્, કઠરુદ્રોપનિષદ્, કંઠશ્રુતિ ઉપનિષદ્, કલિસંતારણોપનિષદ્, કાલાગ્નિરુદ્રોપનિષદ્, કુંડિકોપનિષદ્, કૃષ્ણોપનિષદ્, કૌષીતકિ ઉપનિષદ્, ક્ષુરિકોપનિષદ્, ગણપતિ ઉપનિષદ્, ગર્ભાેપનિષદ્, ગારુડોપનિષદ્, ગોપાલતાપનીયોપનિષદ્, ગોપીચંદનોપનિષદ્, ચાક્ષુષોપનિષદ્, ચૂલિકોપનિષદ્, જાબાલોપનિષદ્, જાબાલિ ઉપનિષદ્, તારસારોપનિષદ્, તુરીયાતીતોપનિષદ્, તેજોબિંદૂપનિષદ્, ત્રિપાદ્વિભૂતિમહાનારાયણોપનિષદ્, ત્રિપુરાતાપનીયોપનિષદ્, ત્રિપુરોપનિષદ્, ત્રિશિખિબ્રાહ્મણોપનિષદ્, દક્ષિણામૂર્તિ ઉપનિષદ્, દત્તાત્રેયોપનિષદ્, દેવી ઉપનિષદ્, ધ્યાનબિંદૂપનિષદ્, નાદબિંદૂપનિષદ્, નારદપરિવ્રાજકોપનિષદ્, નારાયણોપનિષદ્, નિરાલંબોપનિષદ્, નિર્વાણોપનિષદ્, નીલરુદ્રોપનિષદ્, નૃસિંહતાપનીયોપનિષદ્, પંચબ્રહ્મોપનિષદ્, પરબ્રહ્મોપનિષદ્, પરમહંસોપનિષદ્, પરમહંસપરિવ્રાજકોપનિષદ્, પાશુપતબ્રહ્મોપનિષદ્, પિંડોપનિષદ્, પૈંગલોપનિષદ્, પ્રાણાગ્નિહોત્રોપનિષદ્, બહ્વૃચોપનિષદ્, બૃહજ્જાબાલોપનિષદ્, બ્રહ્મોપનિષદ્, બ્રહ્મબિંદૂપનિષદ્, બ્રહ્મવિદ્યોપનિષદ્, ભસ્મજાબાલોપનિષદ્, ભાવનોપનિષદ્, ભિક્ષુકોપનિષદ્, મંડલબ્રાહ્મણોપનિષદ્, મંત્રિકબ્રાહ્મણ ઉપનિષદ્, મહાવાક્યોપનિષદ્, મહોપનિષદ્, મુક્તિકોપનિષદ્, મુદ્દગલોપનિષદ્, મૈત્રાયણી ઉપનિષદ્, મૈત્રેયી ઉપનિષદ્, યાજ્ઞવલ્ક્યોપનિષદ્, યોગકુંડલિની ઉપનિષદ્, યોગચૂડામણિ ઉપનિષદ્, યોગતત્ત્વોપનિષદ્, યોગશિખોપનિષદ્, રામતાપનીયોપનિષદ્, રામરહસ્યોપનિષદ્, રુદ્રહૃદયોપનિષદ્, રુદ્રાક્ષજાબાલોપનિષદ્, વજ્રસૂચી ઉપનિષદ્, વરદતાપનીયોપનિષદ્, વરાહોપનિષદ્, વાસુદેવોપનિષદ્, શરભોપનિષદ્, શાટ્યાયનીયોપનિષદ્, શાંડિલ્યોપનિષદ્, શારીરિકોપનિષદ્, શુકરહસ્યોપનિષદ્, શ્રીજાબાલદર્શનોપનિષદ્, ષટ્ચક્રોપનિષદ્, સંન્યાસોપનિષદ્, સરસ્વતીરહસ્યોપનિષદ્, સર્વોપનિષદ્, સાવિત્રી ઉપનિષદ્, સીતા ઉપનિષદ્, સુબાલોપનિષદ્, સૂર્યોપનિષદ્, સૌભાગ્યલક્ષ્મી ઉપનિષદ્, સ્કંદોપનિષદ્, હંસોપનિષદ્, હયગ્રીવોપનિષદ્

૨. વેદાંગ

વેદનાં ૬ અંગ છે – જ્યોતિષ, નિરુક્ત, શિક્ષા, વ્યાકરણ, કલ્પ અને છંદ. આ અંગો વગર વૈદિકજ્ઞાન અપૂર્ણ રહે છે. આ બાબતે કહેવાય છે કે જ્યોતિષ વેદનાં નેત્ર છે, નિરુક્ત તેના કાન છે, શિક્ષા તેનું નાક છે, વ્યાકરણ તેનું મુખ છે, કલ્પ તેના હાથ છે, છંદ તેના પગ છે.

૩. ઉપવેદ

ઋગ્વેદનો ઉપવેદ અર્થવેદ છે. યજુર્વેદનો ઉપવેદ ધનુર્વેદ છે. સામવેદનો ઉપવેદ ગાન્ધર્વવેદ છે. અથર્વવેદનો ઉપવેદ આયુર્વેદ છે.

૪. ઇતિહાસ-પુરાણ

ઇરુટવળલક્ષૂફળઞળફ્ર્રૂર્ળૈ મજ્ઞર્ડૈ લપૂક્ષર્રુૈૈવ્ર્રૂજ્ઞટ્ર।

ઇતિહાસ-પુરાણોમાં જ વેદાર્થનું સમગ્ર વિવેચન થયું છે. તેથી પુરાણનો વિચાર કર્યા વિના વેદોનો યથાર્થ અર્થ જાણી શકાતો નથી. એટલે ઇતિહાસ-પુરાણને વેદોનાં ઉપાંગ કહેવામાં આવે છે. મહર્ષિ વાલ્મીકિનું રામાયણ અને મહર્ષિ વેદવ્યાસનું મહાભારત – આ બે મુખ્ય ઇતિહાસ ગ્રંથ છે. ઇતિહાસના બીજા ઘણા ગ્રંથો છે – હરિવંશ પુરાણ, અધ્યાત્મ-રામાયણ, યોગવાશિષ્ઠ વગેરે .

પુરાણ બે પ્રકારનાં છે.

૧. પુરાણ અથવા મહાપુરાણ

૨. ઉપપુરાણ

આમાંના પ્રત્યેકની સંખ્યા ૧૮ ગણવામાં આવી છે. પુરાણ કે ઉપપુરાણની નામાવલિમાંનાં નામોમાં મતમતાંતરો છે.

મત્સ્યપુરાણ અને કૂર્મપુરાણના આધારે આ પુરાણો આ પ્રમાણે છે :

(૧) પુરાણ અથવા મહાપુરાણ

૧. બ્રહ્મપુરાણ – ૧૦ હજાર શ્લોક

૨. પદ્મપુરાણ – ૫૫ હજાર શ્લોક

૩. વિષ્ણુપુરાણ – ૨૩ હજાર શ્લોક

૪. વાયુપુરાણ – ૨૪ હજાર શ્લોક

૫. ભાગવતપુરાણ – ૧૮ હજાર શ્લોક

૬. નારદપુરાણ – ૨૫ હજાર શ્લોક

૭. માર્કંડેયપુરાણ – ૯ હજાર શ્લોક

૮. અગ્નિપુરાણ – ૧૬ હજાર શ્લોક

૯. ભવિષ્યપુરાણ – ૧૪,૫૦૦ શ્લોક

૧૦. બ્રહ્મવૈવર્તપુરાણ – ૧૮ હજાર શ્લોક

૧૧. લિંગપુરાણ – ૧૧ હજાર શ્લોક

૧૨. વરાહપુરાણ – ૨૪ હજાર શ્લોક

૧૩. સ્કન્દપુરાણ – ૮૧ હજાર શ્લોક

૧૪. વામનપુરાણ – ૧૦ હજાર શ્લોક

૧૫. કૂર્મપુરાણ – ૧૮ હજાર શ્લોક

૧૬. મત્સ્યપુરાણ – ૧૪ હજાર શ્લોક

૧૭. ગરુડપુરાણ – ૧૮ હજાર શ્લોક

૧૮. બ્રહ્માંડપુરાણ – ૧૨ હજાર શ્લોક

(૨) ઉપપુરાણ

વિભિન્ન મહાપુરાણોમાં અપાયેલ આવાં ઉપપુરાણોની યાદી પરસ્પર સંપૂર્ણપણે મળતી આવતી નથી. આદિ, ભવિષ્યોત્તર, બ્રહ્મોત્તર, બૃહદ્ ધર્મ, દેવીભાગવત, કાપિલ, કાલિકા, વારુણ, કલ્કિ, નારદીય, નારસિંહ, પુરુષોત્તમ, સાંબ, સૌર, શિવ, બૃહદ્ નંદિ, એકામ્ર, વિષ્ણુધર્મ, વિષ્ણુધર્મોત્તર જેવાં ઘણાં ઉપપુરાણો જોવા મળે છે.

૫. સ્મૃતિ

હિંદુધર્મ તથા હિંદુસમાજનું મુખ્ય સંચાલન સ્મૃતિઓ દ્વારા જ થયા કર્યું છે. સ્મૃતિઓમાં ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ એ ચાર પુરુષાર્થાેનું વિવેચન છે. તેમાં તત્કાલીન વર્ણવ્યવસ્થા, અર્થવ્યવસ્થા, વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થા, વિશેષ અવસરોનાં કર્મ, પ્રાયશ્ચિત્ત, શાસન-વિધાન, દંડવ્યવસ્થા તથા મોક્ષપ્રાપ્તિ ઇત્યાદિનું વર્ણન છે.

અત્યારે સૌથી વધુ સ્મૃતિઓ ઉપલબ્ધ છે. મુખ્ય સ્મૃતિઓ છે – મનુ, યાજ્ઞવલ્કય, અત્રિ, વિષ્ણુ, હારિત, ઔશનસ, આંગિરસ, યમ, આપસ્તમ્બ, સંવર્ત, કાત્યાયન, બૃહસ્પતિ, પરાશર, વ્યાસ, શંખ, લિખિત, દક્ષ, ગૌતમ, શાતાતપ, વશિષ્ઠ, પ્રજાપતિ વગેરે. સ્મૃતિઓ તત્કાલીન સમાજનું દર્શન કરાવે છે.

૬. દશર્્ાન

दृश्यते यथार्थतया वस्तुपदार्थज्ञानमिति दर्शनम्। જેના દ્વારા વસ્તુપદાર્થનું જ્ઞાન યથાર્થપણે થાય છે તેને ‘દર્શન’ કહે છે. જે શાસ્ત્રો ‘તત્ત્વજ્ઞાનસાધક’ છે તે દર્શનશાસ્ત્ર છે. સૃષ્ટિ તથા જીવનનાં જન્મ-મરણનાં કારણ તથા ગતિ વિશે જે શાસ્ત્ર વિચાર કરે તેને દર્શન કહેવાય છે. મુખ્ય ૬ પ્રકારનાં દર્શનશાસ્ત્રો છે – સાંખ્ય, યોગ, ન્યાય, વૈશેષિક, પૂર્વમીમાંસા, ઉત્તરમીમાંસા. આને ‘ષડ્દર્શન’ પણ કહેવાય છે.

(૧) સાંખ્ય : મહર્ષિ કપિલ દ્વારા રચિત સાંખ્યદર્શન પ્રાચીન છે. સાંખ્ય દર્શનની ઉત્પત્તિ સંખ્યા પરથી થઈ છે. તે આસ્તિક દર્શન છે. ચોવીસ તત્ત્વોની સંખ્યાનો નિર્દેશ હોવાથી તથા પ્રકૃતિ પુરુષથી ભિન્ન છે – એવા વિવેકના સાક્ષાત્કારરૂપ સમ્યક્ જ્ઞાનને લીધે તેને સાંખ્યદર્શન કહેવાય છે. ભગવાન કપિલે માતા દેવહૂતિને આપેલ જ્ઞાનોપદેશ દ્વારા સાંખ્યદર્શન નિર્મિત થયું. ચોવીસ તત્ત્વો આ મુજબ છે – પ્રકૃતિ, મહત્ (બુદ્ધિ), અહંકાર, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય (નેત્ર, કાન, નાક, જીભ, ત્વચા), પાંચ કર્મેન્દ્રિય (વાણી, ગુદા, ઉપસ્થ, હાથ, પગ), મન, પાંચ તન્માત્રા (સ્પર્શ, રૂપ, રસ, શબ્દ, ગંધ), પાંચ મહાભૂત (પૃથ્વી, જલ, તેજ, વાયુ, આકાશ). સંપૂર્ણ વિશ્વ આ ચોવીસ તત્ત્વોની અંતર્ગત છે. ૨૫મું તત્ત્વ પુરુષ, આત્મા કે ચેતન કહેવાય છે. સાંખ્યદર્શનમાં જગતના સ્રષ્ટા નથી, પ્રકૃતિથી જ જગતની ઉત્પત્તિ થાય છે. તે જ સૃષ્ટિનું ઉપાદાન કારણ છે; જીવનાં પાપ-પુણ્ય નિમિત્તકારણ (સહકારી) છે. સૃષ્ટિના આરંભમાં કર્મને અધીન પુરુષના મહાન સંસ્પર્શથી વિષમ પરિણામવાળી સૃષ્ટિ થવા લાગે છે.

(૨) યોગ : મહર્ષિ પતંજલિ આના આદ્યસ્થાપક ગણાય છે. ‘યોગ’ શબ્દનો અર્થ છે ‘જોડવું’. ચિત્તને ચૈતન્ય સાથે, જીવને શિવ સાથે જોડવો તેનું નામ યોગ. ચિત્ત-ચૈતન્યનો યોગ સ્વાભાવિક જ છે પરંતુ ચિત્તમાં જડવૃત્તિ (અનાત્મવિષયક વૃત્તિ)ની લહેરો સતત ઊઠી રહી છે, તેના નાશની પ્રક્રિયા (ચિત્તવૃત્તિ નિરોધ) એટલે યોગ. પરાગ્વૃત્તિને પ્રત્યગ્વૃત્તિ કરનારી પ્રક્રિયા તે યોગ. સ્વરૂપનું વિસ્મણ થતાં જ દુ :ખરૂપ જડવૃત્તિઓ ઊઠે છે. આ જડવૃત્તિઓનો સંયોગ જ અનાદિ દુ :ખભોગ છે. આ વૃત્તિઓનો વિયોગ થાય તો યોગ આપોઆપ સિદ્ધ થાય છે. આનાં દર્શનશાસ્ત્રોમાં મહર્ષિ પતંજલિનું પાતંજલદર્શન અન્યતમ છે. અનાદિકાળથી આજ સુધી યોગમાર્ગની અનેકાનેક પદ્ધતિઓ ચાલી રહી છે. પાતંજલયોગ શાસ્ત્ર પર અનેક ભાષ્યો રચાયાં છે, જે પૈકી વ્યાસભાષ્ય, યોગવાર્તિક, રાજમાર્તંડ, યોગચન્દ્રિકા, ગૂઢાર્થદીપિકા, અભિનવભાષ્ય, યોગસૂત્ર ટિપ્પણ, મણિપ્રભા, પાતંજલ રહસ્ય, સૂત્રવૃત્તિ, યોગસૂત્રવૃત્તિ મુખ્ય છે.

(૩) ન્યાય : સંપૂર્ણ વિશ્વને દુ :ખમાં ડૂબેલું જોઈને મહામુનિ ગૌતમે દુ :ખની આત્યન્તિક નિવૃત્તિ અર્થે ન્યાયશાસ્ત્ર રચ્યું. તેનું બીજું નામ આન્વીક્ષિકી વિદ્યા પણ છે. ન્યાયસૂત્રમાં પાંચ અધ્યાય છે. દુ :ખની આત્યન્તિક નિવૃત્તિ જ મોક્ષ છે એટલે કે ન્યાયદર્શનનો ઉદ્દેશ મોક્ષ છે પરંતુ મોક્ષપ્રાપ્તિ માટે રાગદ્વેષ અને મિથ્યાભિમાનની નિવૃત્તિ આવશ્યક છે. આ ગૌતમસૂત્રના ભાષ્યકાર વાત્સ્યાયન થયા અને વળી વાત્સ્યાયન પર ઉદ્યોતકરે વાર્તિક લખી છે. વાચસ્પતિ મિશ્રે તેના પર ‘ભારતીય-તાત્પર્ય’ ટીકા લખી છે અને ઉદયને ‘તાત્પર્ય-પરિશુદ્ધિ’ની રચના કરી છે. ન્યાયના ઉપદેશમાં રાગદ્વેષરૂપી દોષને દૂર કરવાનાં સાધનનો જ નિર્દેશ કર્યો છે. આ રાગ-દ્વેષનું મૂળકારણ અવિદ્યા અથવા મિથ્યાભિમાન છે.

(૪) વૈશેષિક : આના આદ્યપ્રવર્તક મહર્ષિ કણાદ અથવા ઉલૂકને માનવામાં આવે છે. દ્રવ્ય, ગુણ, કર્મ, સામાન્ય, વિશેષ, સમવાય અને અભાવ – આ સાત પદાર્થાેનું વિશેષપણે વિવરણ હોવાથી એનું નામ વૈશેષિક પડ્યું છે. વૈશેષિક પર વ્યોમવતી, કિરણાવલી, સેતુટીકા, ન્યાયકંદલી વગેરે પ્રાચીન ટીકાઓ છે. વૈશેષિક સૂત્ર દસ ખંડમાં વિભક્ત છે. કણાદનો પરમાણુવાદ અને વિશેષપદાર્થ સર્વથા અન્ય દર્શનોની તુલનામાં વૈશિષ્ટ્ય ધરાવે છે. પરમાણુ અવિભાજ્ય સર્વત : સૂક્ષ્મ અતીન્દ્રિય પદાર્થ છે. તે નિત્ય છે, આનાથી સૃષ્ટિનો આરંભ થાય છે. બે પરમાણુઓથી દ્વયણુક અને કેટલાય દ્વયણુકના સંયોગથી ત્રસરેણુ ઉત્પન્ન થાય છે અને ક્રમિક્રરૂપે ઘટ, પટ આદિ ઉદ્ભવે છે. આ સિદ્ધાંતમાં આત્માને અનેક મનાયા છે. વ્યવસ્થાવશાત્ જ આત્માની અનેકતા માનવામાં આવી છે. આ સિદ્ધાંતમાં મોક્ષપ્રાપ્તિ માટે નિવૃત્તિ-લક્ષણવાળા ધર્મનું અનુષ્ઠાન આવશ્યક છે, એનાથી ધર્મ થાય છે, આ ધર્મ દ્વારા પરમાર્થવસ્તુનું જ્ઞાન થવાથી દુ :ખરહિત સુખ પેદા થાય છે અને જીવના સંસારના મૂળમાં મિથ્યાભિમાન છે.

(૫) પૂર્વમીમાંસા : આને કર્મમીમાંસા પણ કહે છે. મહર્ષિ જૈમિનીએ વેદ-કલ્પતરુ પરથી ત્રયતાપવિનાશકારી ફળ આપનારી મીમાંસાનો આવિષ્કાર કર્યો હતો. કર્મ અને જ્ઞાનના ભેદથી મીમાંસા (પૂર્વમીમાંસા) અને વેદાંત (ઉત્તરમીમાંસા) બન્યાં છે. મીમાંસા સૂત્ર બાર અધ્યાયોમાં વિભક્ત છે. આ સૂત્રો પર શબરમુનિએ શાબર-ભાષ્યની રચના કરી છે. આ ભાષ્યના મુખ્ય વ્યાખ્યાકાર કુમારિલ અને પ્રભાકર છે. આ વ્યાખ્યાઓ ભિન્ન છે. મીમાંસા દર્શન એટલે કર્તવ્ય-મીમાંસા. માનવીનાં કર્તવ્યોની વ્યાવહારિક દૃષ્ટિથી વ્યાખ્યા એ આનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે. પ્રપંચનો વિલય મોક્ષ ગણાય છે. તેથી શરીરાવચ્છિન્ન એકાંગી આત્માને માનીને મનુષ્ય રાગ-દ્વેષથી બદ્ધ થઈને ભવબંધનમાં પડેલો રહે છે. કર્તવ્ય અને કર્મનો ઉપદેશ આ દર્શનનું પ્રદાન છે. ભોગાયતન શરીર, ભોગસાધન ઇન્દ્રિયો અને ભોગ્ય રૂપ, રસ, શબ્દ વગેરે ત્રણ પ્રકારના પ્રપંચ છે.

કામનાહીન મુમુક્ષુ પુરુષ વૈરાગ્ય તથા સાધનાના અભ્યાસથી સમાધિલાભ કરીને મુકત થશે પણ જે વિરક્ત નથી તેને તેમાં રુચિ નહિ થાય. તેને તો ઉપભોગ જોઈએ. તેના માટે પૂર્વમીમાંસા દર્શન કર્મસિદ્ધાંતનું પ્રતિપાદન કરે છે. આમ મીમાંસા દર્શનના ઉપદેશનું પર્યાવસાન જ્ઞાન અને કર્મમાં થાય છે.

(૬) ઉત્તરમીમાંસા : આને જ્ઞાનમીમાંસા કે વેદાંતદર્શન કહે છે. શ્રુતિઓ આનો સ્રોત છે. આ દર્શનશાસ્ત્ર અવ્યય, અક્ષર અને ક્ષર એ ત્રણ વિભાગોમાં વિભક્ત પુરુષના સ્વરૂપધર્મોનું અને આત્મગ્રામાત્મક આત્મસંબંધી પદાર્થાેનું મુખ્યપણે દર્શન કરાવે છે. સાથોસાથ તત્સંબંધી અન્ય ધર્મોનું પણ પ્રતિપાદન કરે છે. આને શારીરકદર્શન પણ કહે છે. જેમાં આત્માને ‘અવ્યય’ સ્વીકૃત કરાયો છે જે કાર્ય-કારણાતીત, અસંગ અને અવ્યક્ત છે.

‘સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ’ અને ‘બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્’ વગેરે શ્રુતિવાક્યોમાં બ્રહ્મપદ દ્વારા અવ્યય આત્માનો જ નિર્દેશ કરાયો છે. આ દર્શનમાં સર્વં બ્રહ્મ (સઘળું બ્રહ્મ છે) એ સિદ્ધાંત સ્વીકારાયો છે.

આ દર્શનનો અન્ય દર્શનો સાથેનો જે ભેદ છે તે ક્રમનિર્દેશનિબંધન છે, સિદ્ધાંતત : પરસ્પર વિરોધ નથી. આ દર્શન મુજબ ‘ક્ષર (જીવાત્મા) અને અક્ષર (પ્રકૃતિ)થી પરમ અવ્યય પરમધામ છે. ક્ષરની અક્ષરથી ભિન્ન સત્તા નથી, અક્ષરની અવ્યયથી ભિન્ન સત્તા નથી. ક્ષરની અક્ષરમાં સ્થિતિ છે અને અક્ષરની અવ્યયમાં, તેથી વસ્તુત : ત્રણેય એક છે. અવ્યય વિના ક્ષર અને અક્ષર રહી જ શકતાં નથી.

૭. નિબંધ – ગ્રંથ

આ એક પ્રકારના સ્મૃતિગ્રંથ છે. આ રચનાઓ મધ્યકાલીન છે, વળી તે સ્વતંત્ર ગ્રંથ નથી.

સ્મૃતિઓ, પુરાણોમાં જે ધર્માચરણનો નિર્દેશ છે તેનું જ એમાં વિસ્તારપૂર્વક સંકલન થયું છે.

સ્મૃતિઓ, પુરાણોમાં જે વિભિન્નતા અને અસ્પષ્ટતા જણાય છે તેનું સ્પષ્ટીકરણ કરીને નિબંધકારોએ એકસૂત્રતા જાળવી છે. વિસ્તારપૂર્વક પ્રમાણ આપીને પ્રત્યેક વિષયનું તેમાં વિવેચન છે. મુખ્ય નિબંધકાર અને તેમના ગ્રંથોનાં નામ અહીં આપવામાં આવ્યાં છે :

જીમૂતવાહનના ત્રણ ગ્રંથ છે – દાયભાગ, કાલવિવેક, વ્યવહારમાતૃકા.

શૂલપાણિનો ‘સ્મૃતિવિવેક’ સંપૂર્ણ ઉપલબ્ધ નથી. તેના ચાર ખંડ મળે છે.

રઘુનંદનનો ‘સ્મૃતિતત્ત્વ’ અઠ્ઠાવીસ ભાગનો વિશાળ ગ્રંથ છે.

અનિરુદ્ધના ત્રણ ગ્રંથ છે – હારલતા, આશૌચ વિવરણ, પિતૃદયિતા.

વલ્લાલસેનના ચાર ગ્રંથ છે – આચારસાગર, પ્રતિષ્ઠાસાગર, અદ્‌ભુતસાગર અને દાનસાગર.

શ્રીદત્ત ઉપાધ્યાયના ત્રણ ગ્રંથ છે – આચારાદર્શ, સમયપ્રદીપ, શ્રાદ્ધકલા.

ચંડેશ્વરનો વિશાળ ગ્રંથ છે ‘સ્મૃતિરત્નાકર’.

વાચસ્પતિ મિશ્રનો ગ્રંથ છે ‘વિવાદ ચિંતામણિ’.

દેવાણ્ણ ભટ્ટનો ‘સ્મૃતિચંદ્રિકા’ વિસ્તૃત ગ્રંથ છે.

હેમાદ્રિનો ‘ચતુર્વર્ગ ચિંતામણિ’ ધર્મશાસ્ત્રનો વિશ્વકોષ જ છે.

માધવાચાર્ય (વિદ્યારણ્ય મુનિ)ના સાત ગ્રંથ છે.

નારાયણ ભટ્ટના ત્રણ ગ્રંથ છે – ત્રિસ્થલીસેતુ, અન્ત્યેષ્ટિ પદ્ધતિ અને પ્રયોગરત્નાકર.

આ ઉપરાંત નંદ પંડિત, કમલાકર ભટ્ટ, નીલકંઠ ભટ્ટ, લક્ષ્મીધર કાશીનાથ ઉપાધ્યાય વગેરેના ઘણા બધા નિબંધ-ગ્રંથો છે.

૮. આગમ અથવા તંત્રગ્રંથ

વેદોથી લઈને નિબંધગ્રંથો સુધીની પરંપરાને ‘નિગમ’ કહેવાય છે. એના જેવી જે બીજી અનાદિ પરંપરા છે તેને ‘આગમ’ કહેવામાં આવે છે. આગમમાં બે ભાગ છે – દક્ષિણાગમ (સમયમત) અને વામાગમ (કૌલમત). સનાતનધર્મમાં નિગમ તથા આગમ (દક્ષિણાગમ) બંનેને પ્રમાણ માનવામાં આવે છે. શ્રુતિઓમાં જ દક્ષિણાગમનું મૂળ છે અને પુરાણોમાં તેનો વિસ્તાર થયો છે. આ આગમ-શાસ્ત્રનો વિષય છે – ઉપાસના. આગમને ત્રણ વર્ગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે – વૈષ્ણવાગમ, શૈવાગમ અને શાક્તાગમ.

વૈષ્ણવાગમ

દેવતાનાં સ્વરૂપ, ગુણ, કર્મ, મંત્ર અને તેના ઉચ્ચાર, ધ્યાન, પૂજાવિધિનું વિવેચન વગેરે આગમ ગ્રંથોમાં હોય છે. વૈષ્ણવાગમ સ્મૃતિની જેમ પ્રમાણ મનાય છે. વૈષ્ણવાગમમાં પંચરાત્ર તથા વૈખાનસ આગમ એ બે પ્રકારના ગં્રથો મળે છે.

પંચરાત્ર સંહિતાઓમાં ૧૩ સંહિતાઓ ઉપલબ્ધ છે – અહિર્બુધ્ન્ય સંહિતા, ઈશ્વર સંહિતા, કપિંજલ સંહિતા, જયાખ્ય સંહિતા, પાદ્મતંત્ર સંહિતા, પરાશર સંહિતા, બૃહદ્બ્રહ્મ સંહિતા, ભારદ્વાજ સંહિતા, લક્ષ્મીતંત્ર સંહિતા, વિષ્ણુતિલક સંહિતા, શ્રીપ્રશ્ન સંહિતા, વિષ્ણુ સંહિતા, સાત્વત સંહિતા.

શૈવાગમ

ભગવાન શંકરના શ્રીમુખેથી અઠ્ઠાવીસ તંત્ર પ્રગટ થયાં એવું કહેવાય છે. ઉપતંત્રો સહિત તેની સંખ્યા ૨૦૮ થાય છે. એમાંય ૬૪ મુખ્ય ગણાય છે. પરંતુ તે બધાં ઉપલબ્ધ નથી.

શિવાચાર્યના પ્રામાણિક ગ્રંથો આ છે – પાશુપતસૂત્ર, નરેશ્વરપરીક્ષા, તત્ત્વત્રય, રત્નત્રય, ભોગકારિકા, મોક્ષકારિકા, પરમોક્ષનિરાશકારિકા, નારદકારિકા, શ્રુતિસૂક્તિમાલા, તત્ત્વપ્રકાશિકા, સૂતસંહિતા, તત્ત્વસંગ્રહ અને ચતુર્વેદતાપ્તર્યસંગ્રહ.

વીરશૈવમતનો પ્રમાણિક ગ્રંથ ‘સિદ્ધાંત શિખામણિ’ છે. પ્રત્યભિજ્ઞામાર્ગમાં ૯૨ આગમ પ્રમાણ માનવામાં આવે છે. એમાંનાં ત્રણ મુખ્ય છે – સિદ્ધાંતતંત્ર, નામકતંત્ર, માલિનીતંત્ર. આ ત્રણેને

ત્રિક કહે છે.

આ ઉપરાંત સ્પન્દસર્વસ્વ, શિવદૃષ્ટિ, પરાત્રિંશિકા, ત્રિવૃત્તિ, ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાકારિકા, સિદ્ધિત્રયી, શિવ-સ્તોત્રાવલી, તંત્રાલોક વગેરે આ મતના મુખ્ય ગ્રંથો છે.

શાક્તાગમ

આમાં સાત્ત્વિક ગ્રંથોને તંત્ર અથવા આગમ, રાજસ ગ્રંથોને યામલ તથા તામસ ગ્રંથોને ડામર કહેવામાં આવે છે. દૈત્ય, દાનવ, અસુર અથવા તેવા સ્વભાવના મનુષ્યોને પણ સાધન મળવાં જોઈએ તેથી તેમના માટે રાજસ-તામસ ગ્રંથોનું નિર્માણ થયું. અસુરોની પરંપરાનું મુખ્ય શાસ્ત્ર વામાગમ છે. શાક્તાગમમાં ૬૪ ગ્રંથ મુખ્ય મનાય છે. તે બધા ઉપલબ્ધ નથી.

કૌલ ઉપનિષદ્, અરુણ ઉપનિષદ્, અદ્વૈતભાવ ઉપનિષદ્, કાલિકા ઉપનિષદ્, ભાવના ઉપનિષદ્, બહ્વૃચા ઉપનિષદ્, ત્રિપુરા ઉપનિષદ્ તથા તારા ઉપનિષદ્ તંત્રમતના પ્રતિપાદક મનાય છે.

મિશ્રમાર્ગના આઠ ગ્રંથ છે – ચન્દ્રક, જ્યોત્સ્નાવતી, કલાનિધિ, કુલાર્ણવ, કુલેશ્વરી, ભુવનેશ્વરી, બાર્હસ્પત્ય તથા દુર્વાસસ.

સમયાચારમાં ‘શુભાગમપંચક’ નામથી વાશિષ્ઠ, સનક, શુક, સનન્દન અને સનત્કુમાર સંહિતાઓ પ્રમાણભૂત મનાય છે.

એમ તો શાક્તતંત્રોની સંખ્યા હજારથી પણ વધુ છે. પણ ઉપલબ્ધ ગ્રંથોમાં આ મુખ્ય છે : કુલાર્ણવ, કુલચૂડામણિ, પ્રપંચસાર, તંત્રરાજ, શક્તિસંગમતંત્ર, કાલીવિલાસ, જ્ઞાનાર્ણવ, નામકેશ્વર, મહાનિર્વાણ, રુદ્રયામલ, ત્રિપુરારહસ્ય અને દક્ષિણામૂર્તિસંહિતા.

શારદાતિલકમાં તાંત્રિક રહસ્યોનો સુંદર સંગ્રહ છે. મંત્રહાર્ણવ ગ્રંથ તો તંત્રનો વિશ્વકોષ જ છે.

ભાષ્ય, ટીકા તથા સાંપ્રદાયિક ગ્રંથ

‘નિગમ’ એટલે કે વૈદિક ગ્રંથોથી માંડીને નિબંધગ્રંથો પર ભાષ્ય છે, ટીકા છે, કારિકાગ્રંથ છે, સંક્ષિપ્ત સારસંગ્રહ છે. આ ભાષ્ય-ટીકાઓ પર પણ ટીકાઓ છે. આ ભાષ્ય અને ટીકાઓનું સ્વતંત્રરૂપમાં બહુ જ મહત્ત્વ છે.

આના કારણે શ્રીશંકરાચાર્યનો અદ્વૈતવાદ, શ્રીરામાનુજાચાર્યનો વિશિષ્ટાદ્વૈતવાદ, શ્રીનિમ્બાર્કાચાર્યનો દ્વૈતાદ્વૈતવાદ, શ્રીવલ્લભાચાર્યનો શુદ્ધાદ્વૈતવાદ, શ્રીમધ્વાચાર્યનો દ્વૈતવાદ, ગૌડીય સંપ્રદાયનો અચિન્ત્યભેદાભેદવાદ ભાષ્યો પર અવલંબિત સ્વતંત્ર સંપ્રદાયો ઉદ્ભવ્યા અને પ્રવર્તમાન છેે.

આ ઉપરાંત શૈવ, શાક્ત આદિ સંપ્રદાયો પણ ભાષ્યો પર જ પ્રતિષ્ઠિત છે.

 

વેદાંતના પ્રસ્થાનકારો અને શાખાપ્રવર્તકો

આદ્ય શંકરાચાર્ય

જીવન અને કાર્ય : અદ્વૈતવાદના શિરોમણિ આચાર્ય શંકરનો જન્મ મલબારની નામ્બુદ્રી બ્રાહ્મણ જાતિમાં ઈ.સ.પૂર્વે ૫ાંચમી શતાબ્દીમાં થયો હતો. (મોટા ભાગના આધુનિક વિદ્વાનોના મત મુજબ તેમનો જન્મ ઈ.સ. ૭૮૮માં થયો હતો.) એમની જન્મતિથિ વૈશાખ સુદ પંચમી અને જન્મસ્થાન કેરળ રાજ્યનું પૂર્ણા નદીને કિનારે આવેલું કાલડી ગામ છે. તેમના પિતાનું નામ શિવગુરુ તથા માતાનું નામ સુભદ્રા હતું. બાલ્યકાળથી જ શંકરની પ્રતિભા અદ્‌ભુત હતી. શંકર બે વર્ષની અવસ્થામાં જ માતા પાસેથી પૌરાણિક કથાઓ સાંભળીને કંઠસ્થ કરી લેતા. ત્રીજા વર્ર્ષે તેમનો ચૂડાકર્મ વિધિ થયો. પાંચમા વર્ષમાં તેમનો ઉપનયન વિધિ કરીને તેમને ગુરુગૃહે વિદ્યા-અધ્યયન કરવા મોકલ્યા. સાત વર્ષની અવસ્થા થતાં જ શંકરે વેદ, વેદાંત અને વેદાંગોનું અધ્યયન પૂર્ણ કરી લીધું. તેમની આ અસાધારણ પ્રતિભાથી તેમના ગુરુ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

શંકરાચાર્યનું મન સંસારથી અલિપ્ત રહેવા માગતું હતું એટલે ગુરુગૃહેથી પાછા ફર્યા ત્યારે તેમણે પોતાની માતાને સંન્યાસ લેવાની અનુજ્ઞા આપવા કહ્યું. પરંતુ માતાએ અનુમતિ ન આપી એટલે તેઓ તે વખતે સંન્યાસી ન બની શક્યા.

થોડા દિવસો પછી એક અદ્‌ભુત ઘટના બની. એક દિવસ જ્યારે શંકર પોતાની માતા સાથે નદીસ્નાન કરવા ગયા ત્યારે મગરે શંકરને પકડી લીધા. માતાને આક્રંદ કરતાં જોઈને શંકરે માતાને આશ્વાસન આપતાં કહ્યું કે સંન્યાસની અનુમતિ આપવામાં આવે તો મગર તેમને છોડી દેશે. માતાએ અનુમતિ આપી અને મગરે તેમને છોડી દીધા. શંકરે એ જ સમયે ગૃહત્યાગ કર્યો. પરંતુ માતાની ઇચ્છા મુજબ માતાના મૃત્યુ સમયે ઘેર ઉપસ્થિત રહેવાનો સ્વીકાર કર્યો.

નર્મદાતટ નિવાસી સ્વામી ગોવિંદભગવત્પાદ પાસેથી શંકરે દીક્ષા લીધી અને ગુરુનિર્દિષ્ટ પદ્ધતિથી સાધના આદરીને થોડા જ સમયમાં યોગસિદ્ધ બન્યા. પછી તેઓ ગુરુની આજ્ઞાથી કાશી પહોંચ્યા અને ત્યાં તેમની ખ્યાતિ વધવા લાગી. આ સમય દરમિયાન ઘણા બધા લોકોએ તેમનું શિષ્યત્વ ગ્રહણ કર્યું. તેમાંથી પદ્મપાદ, હસ્તામલક, સુરેશ્વર, તોટક, સમિત્પાણિ, ચિદ્વિલાસ, જ્ઞાનકંદ, વિષ્ણુગુપ્ત, શુદ્ધકીર્તિ, ભાનુમરીચ, દર્શનબુદ્ધિ, વિરિંચપાદ, અનન્તાગિરિ વગેરે જાણીતા છે.

શંકરાચાર્યના જીવનમાં અનેક અલૌકિક અને પ્રેરક ઘટનાઓ બની હતી. એક ઘટનામાં એક દિવસ બ્રાહ્મણવેશે આવીને વ્યાસદેવે તેમને અદ્વૈતનો પ્રચાર કરવાની આજ્ઞા કરી અને તેમની ૧૬ વર્ષની અલ્પ આયુમાં બીજાં ૧૬ વર્ષનો વધારો કર્યો. શેષ ૧૬ વર્ષ ઉપનિષદ્ ધર્મનો ઉપદેશ કર્યો. ત્યાર બાદ શંકરાચાર્ય અદ્વૈતવાદની વિજયપતાકા ફરકાવતાં ફરકાવતાં દિગ્વિજય માટે નીકળી પડ્યા.

પોતાનાં માતાનું મૃત્યુ નિકટ છે તેમ જાણીને શંકરાચાર્ય ઘેર આવ્યા અને પોતાના સમુદાયનો પ્રચંડ વિરોધ હોવા છતાં અને સંન્યાસવિધિની ઉપેક્ષા કરીને પોતાની પૂર્વપ્રતિજ્ઞા મુજબ માતાની અંત્યેષ્ટિક્રિયા સંપન્ન કરી.

નિરંતર વાદવિવાદ અને ઉપદેશને લીધે તેમને અથાગ શ્રમ ઉઠાવવો પડ્યો હતો. તેને લીધે ૩૨ વર્ષની તરુણ વયે તેમનો દેહત્યાગ થયો.

આચાર્ય શંકરે બત્રીસ વર્ષની અલ્પાયુમાં કલ્પનાતીત કાર્ય કર્યું. બૌદ્ધિક ક્ષેત્રે તેઓની મહાન ઉપલબ્ધિ અદ્વૈતદર્શન છે. એ આજે પણ વિશ્વના તત્ત્વચિંતકોને મુગ્ધ કરી મૂકે છે. આચાર્યે બ્રહ્મસૂત્ર, ગીતા અને ઉપનિષદોના ભાષ્ય દ્વારા અદ્વૈતદર્શનનું સ્વરૂપ વિકસિત કર્યું. તેમણે પુરાણોના ઉજ્જવળ વિલાસમય યુગના સ્થાને ઉપનિષદોના રહસ્યમય સત્યના યુગને પુન :સ્થાપિત કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

ભારતના નિર્માતાઓમાં જગદ્ગુરુ આદિ શંકરાચાર્યનું સ્થાન આદ્ય છે. ખાસ કરીને વિવિધ સંપ્રદાયોથી, મંતવ્યોથી અને સામાજિક – રાજનૈતિક અવ્યવસ્થાથી છિન્નભિન્ન થતા ભારતવર્ષને બચાવી શ્રીશંકરાચાર્યે બ્રહ્મવાદ દ્વારા એકતાની સ્થાપના કરી.

આચાર્ય શંકરે પોતાના ક્રિયાશીલ પ્રયાસોથી દેશની ચાર દિશાઓમાં દ્વારકા, પુરી, શૃંગેરી અને જોષી મઠમાં ચાર ધર્મપીઠ સ્થાપિત કરી અને ધર્મની રક્ષાનો દૂરગામી પ્રબંધ પણ કર્યો. ‘મઠામ્નાય’ ગં્રથ દ્વારા ગુરુ-શિષ્યાદિ માટે કર્તવ્ય-નિર્દેશ કરીને ધર્મનું આચરણ નિરંતર ચાલતું રહે તેની સુવ્યવસ્થા કરી.

પૂર્વોક્ત ચાર પીઠોના આજ સુધીના અનુગામી શંકરાચાર્યગણ પણ અનવરતરૂપે વેદાંત-સિદ્ધાંત તથા વૈદિક સનાતન ધર્મના પ્રચારકાર્યમાં નિત્યરત છે.

આચાર્ય શંકર પ્રકાંડ પંડિત, પરમ જ્ઞાની, સંત, આચાર્ય, ત્યાગી અને પ્રખર ધર્મપ્રચારક હતા. તેમનામાં અનેક દિવ્યગુણોનું વિલક્ષણ અને અપૂર્વ સામંજસ્ય હતું. તેઓ પ્રતિભાસંપન્ન, બૌદ્ધિક મહત્ત્વાકાંક્ષાપૂર્ણ અને નિર્ભય શાસ્ત્રાર્થમહારથી હતા.

આચાર્ય શંકર દિવ્યદૃષ્ટિસંપન્ન અને જ્ઞાનમૂર્તિ હતા. તેઓ પોતાના ગં્રથો તથા ગીતા ઇત્યાદિનાં ભાષ્યોમાં શ્રુતિ, સ્મૃતિ વગેરે ધર્મશાસ્ત્રોનાં વચનોને પ્રમાણસ્વરૂપે ઉલ્લેખતા રહ્યા. નિવૃત્તિપરક બનીને સર્વત્ર એક જ પરમાત્માના સમ્યક્ જ્ઞાન દ્વારા કૈવલ્યપ્રાપ્તિ કરવી એ જ એમના જીવનનું ધ્યેય હતું.

ઘણા વિદ્વાનોના મત મુજબ બાર વર્ષથી સોળ વર્ષની અવસ્થા દરમિયાન શંકરાચાર્યે કુલ ૨૭૨ ગ્રંથોનું સર્જન કર્યું છે. તેમાંના મુખ્ય ગ્રંથ છે – બ્રહ્મસૂત્રભાષ્ય, ઉપનિષદભાષ્ય (ઈશ, કેન, કઠ, પ્રશ્ન, મુંડક, માંડૂક્ય, ઐતરેય, તૈત્તિરીય, છાન્દોગ્ય, બૃહદારણ્યક), ઉપદેશસહસ્રી, વિવેક-ચૂડામણિ, પ્રપંચસાર, પ્રપંચસારતંત્ર, પ્રબોધસુધાકર, અપરોક્ષાનુભૂતિ, સર્વવેદાંગસંગ્રહ, દશશ્લોકી, શતશ્લોકી, સર્વવેદાંત-સિદ્ધાંતસારસંગ્રહ, વાક્યસુધા, ચર્પટપંજરિકા સ્તોત્ર, કૌપીન-પંચકમ્, મનીષા-પંચકમ્, પંચીકરણમ્, આત્મબોધ, આનંદલહરી, ઇત્યાદિ.

આ બધા ગ્રંથોમાં એક જ ઉદ્દેશ્ય જોવા મળે છે –

संसारहेतुनिवृत्तिसाधनं

ब्रह्मात्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये।

બ્રહ્મની સાથે પોતાનું એકત્વ જાણવું અને સંસારથી મોક્ષપ્રાપ્તિનો ઉપાય કરવો.

શંકરાચાર્યનો મત : સર્વ શિષ્યોના કલ્યાણ માટે તેમણે આવો ઉપદેશ આપ્યો હતો : ‘હે મુમુક્ષુઓ! વેદાંતસિદ્ધાંતથી ભિન્ન જે જે મતો છે તે સર્વ ‘પૂર્વપક્ષ’રૂપ છે અને વેદાંતસિદ્ધાંત ‘સિદ્ધાંત’રૂપ છે તે સ્મરણ રાખજો. વેદાંતસિદ્ધાંત છે – ‘આત્મા બ્રહ્મસ્વરૂપ છે. તે અકર્તા, અભોક્તા, અસંગ, સર્વધર્મરહિત, સૂક્ષ્મતમ અને સચ્ચિદાનંદરૂપ છે.’ આ આત્માનું યથાર્થજ્ઞાન સદ્ગુરુના ઉપદેશથી ‘વિવેકાદિ સાધનસંપન્ન’ પુરુષને થાય છે. એ જ્ઞાનની દૃઢતા માટે વેદાંતનું શ્રવણ, મનન અને નિદિધ્યાસન કરવાં. ચિત્તની ચંચળતા બ્રહ્મધ્યાનથી દૂર થાય છે અને ચિત્તની મલિનતા નિષ્કામ કર્મથી દૂર થાય છે. વિષયાનંદથી બ્રહ્માનંદ અસંખ્યગણો શ્રેષ્ઠ છે તે કદી પણ ભૂલશો નહીં … શબ્દાદિ વિષયો અસત્, તુચ્છ અને બંધક છે, એ તમે કદી પણ ભૂલશો નહીં. ઇન્દ્રિયો તથા અંત :કરણને અંતર્મુખ કરવાથી જે પરમાનંદ મનુષ્યને પ્રાપ્ત થાય છે તે મોક્ષ આપનાર છે. સ્વસ્વરૂપમાં જ નિરુપાધિક અને નિરવધિ સુખ શોધવાનું છે. સંશયવિપર્યયને અને પ્રમાદાદિ ચિત્તદોષોને વશ ન થજો.’

શ્રીરામાનુજાચાર્ય

જીવન અને કાર્ય : વિશિષ્ટાદ્વૈતસિદ્ધાંતના પ્રવર્તક શ્રીરામાનુજાચાર્યનો જન્મ ભારતના ભૂતપુરી (હાલનું પેરુમ્બુપુરમ્)માં વિક્રમ સંવત ૧૦૭૪માં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ કેશવભટ્ટ (સોમયાજી) તથા માતાનું નામ કાંતિમતી હતું. તેમના બાળપણ વિશે ખાસ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી. પણ એવું જાણવામાં આવે છે કે બાળપણમાં જ તેમણે પિતાની છાયા ગુમાવી હતી. તેમનું સામાન્ય ભણતર પૂરું થતાં તેઓ વિદ્યાભ્યાસ માટે કાંજીવરમ્ ગયા અને ત્યાં યાદવ પ્રકાશ પાસે વેદાંતનું અધ્યયન કર્યું. પોતે પ્રખર પ્રતિભાસંપન્ન હતા તેથી ગુરુની વ્યાખ્યા યથાવત્ ન માનીને તર્ક પણ કરતા. યામુનાચાર્ય તેમની આવી બુદ્ધિપ્રતિભાથી પ્રભાવિત થયા હતા. જ્યાં તેમની પ્રતિભાનો પ્રભાવ યામુનાચાર્ય જેવા આચાર્યની પ્રસન્નતાનું કારણ હતું, ત્યાં સામા પક્ષે ગુરુ યાદવ પ્રકાશની ચીઢનું કારણ બનતું ગયું. યામુનાચાર્ય તેઓને ગુરુ સાથે પ્રતિવાદ કરતા ગુપ્તપણે જોઈ ગયા હતા અને ઘણા પ્રસન્ન પણ થયા હતા. યામુનાચાર્યે પોતાના અંતિમ સમયે રામાનુજાચાર્યને બોલાવવા માટે પોતાના શિષ્ય મહાપૂર્ણ સ્વામીને મોકલ્યા. રામાનુજાચાર્ય જ્યારે તેમની સાથે શ્રીરંગમ્ પહોંચ્યા ત્યારે તો યામુનાચાર્યનું દેહાવસાન થઈ ગયું હતું અને અંતિમ સંસ્કારની તૈયારી થઈ રહી હતી.

યામુનાચાર્યના મૃતદેહ પાસે જ્યારે તેઓ દર્શન માટે પહોંચ્યા ત્યારે તેમણે જોયું કે આચાર્યના જમણા હાથની પાંચ આંગળીઓ પૈકીની ત્રણ એકીસાથે વળેલી છે. તેમના શિષ્યોએ એ અર્થ કાઢ્યો કે ગુરુદેવની ત્રણ ઇચ્છાઓ અપૂર્ણ રહી ગઈ છે. જેમાં બ્રહ્મસૂત્ર, વિષ્ણુસહસ્રનામ અને દિવ્યપ્રબંધમ્ પર સરળ-સુબોધ ભાષ્ય લખવામાં આવે. કહેવાય છે કે રામાનુજાચાર્યે ત્રણેયની પૂર્તિ માટે પ્રતિજ્ઞા કરી અને તરત જ તે ત્રણ આંગળીઓ સીધી થઈ ગઈ. રામાનુજાચાર્યે યામુનાચાર્યનો અંતિમસંસ્કાર કર્યો અને કાંજીવરમ્ પાછા આવ્યા.

શ્રીરામાનુજાચાર્ય કાંજીવરમ્માં વરદરાજ ભગવાનની સેવામાં લાગ્યા અને ઈશ્વર પ્રત્યે નિષ્ઠા રાખીને સમય પસાર કરવા લાગ્યા. થોડા વખત બાદ તેઓ શ્રીરંગમ્માં રહેવા આવ્યા. રામાનુજાચાર્યે શ્રીરંગમ્માં બીજીવાર ગોષ્ઠિપૂર્ણ પાસે દીક્ષા લીધી. ગોષ્ઠિપૂર્ણે એમને મંત્રનું રહસ્ય બતાવ્યું. તેઓ બીજાઓને મંત્ર આપે નહીં એવી સૂચના પણ આપી. પરંતુ એ મંત્રથી મુક્તિ પમાય છે તેવું જાણીને ગોષ્ઠિપૂર્ણના મંદિરની છત પર ચઢીને સેંકડો નર-નારી સમક્ષ બૂમો પાડીને રામાનુજાચાર્ય મંત્રોચ્ચારણ કરવા લાગ્યા.

પોતાના શિષ્ય કૂત્તાલવારની મદદથી રામાનુજાચાર્યે વેદાંતસાર, વેદાર્થસંગ્રહ અને વેદાંતદીપિકા નામના ગ્રંથોની રચના કરી હતી. એમણે બ્રહ્મસૂત્ર અને ગીતા પર પોતાની મહત્ત્વપૂર્ણ ટીકાઓ લખી હતી.

રામાનુજાચાર્યે સમગ્ર દક્ષિણ ભારતની યાત્રા કરી અને ઠેર ઠેર અનેક મંદિરોનો જીર્ણાેદ્ધાર કરાવ્યો, વિશિષ્ટાદ્વૈતનું સ્પષ્ટપણે પ્રતિપાદન કર્યું અને ભક્તિયોગને સર્વસાધારણ સુલભ બનાવ્યો. તેમણે ગીતા તથા બ્રહ્મસૂત્રનું રહસ્ય પોતાની રીતે ઉદ્ઘાટિત કરીને જગતને મહાન પ્રદાન કર્યું છે.

ઉત્તરાધિકારીની પસંદગી અને વૈષ્ણવમતના પ્રચાર માટે તેમણે ૭૪ શિષ્યોની નિમણૂક કરી.

આ રીતે આચાર્ર્યે પોતાના સંપૂર્ણ જીવનને સ્વાધ્યાય, અધ્યાપન, સાધન-ભજન અને ધર્મપ્રચારમાં

અર્પણ કરીને ૧૨૦ વર્ષનું ત્યાગમય આયુષ્ય વિતાવીને વિક્રમ સંવત ૧૧૯૪માં દિવ્યલોકમાં મહાપ્રસ્થાન કર્યું.

રામાનુજાચાર્યે પોતાના મતની પુષ્ટિ તથા પ્રચાર માટે શ્રીભાષ્ય ઉપરાંત વેદાંતસંગ્રહ, વેદાંતદીપ, વેદાંતસાર, વેદાંતતત્ત્વસાર, ગીતાભાષ્ય, અષ્ટાદશ રહસ્ય, કંટકોદ્ધાર, કૂટસન્દોહ, ઈશાવાસ્યોપનિષદ ભાષ્ય, ગુણરત્નકોષ, ચક્રોલ્લાસ, દેવતાપારમ્ય, ન્યાયરત્નમાલા, નારાયણમંત્રાર્થ વગેરે ગ્રંથોની રચના કરી. પરંતુ એ જાણવા મળતું નથી કે કયો ગ્રંથ ક્યારે રચ્યો. તેમણે પોતાના ગ્રંથોમાં શાંકરમતનું ખંડન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.

રામાનુજાચાર્યનો મત :

૧. પરમાત્મા સર્વ-કલ્યાણકારી ગુણોથી ભરપૂર છે. સૃષ્ટિના જડ-પદાર્થાે અને ચેતન-જીવો તેના શરીરરૂપ છે. આ શરીર તે પરમાત્માનું વિશેષણ છે તેથી આ સિદ્ધાંત ‘વિશિષ્ટાદ્વૈતસિદ્ધાંત’ને નામે ઓળખાય છે.

૨. ભાગવત-મત તે જ ખરો વેદાંતમત.

૩. કર્મ અને (આત્માનું) જ્ઞાન એ બે મળીને ભક્તિ ઉપજાવે છે અને ભક્તિ જ પરમાત્મા સુધી પહોંચવાનું સાધન છે. પરમાત્માની ભક્તિ જ ખરું જ્ઞાન.

૪. શ્રીરામાનુજાચાર્ય વર્ણાશ્રમના કર્મકાંડને બહુ મહત્ત્વ આપે છે.

શ્રીરામાનુજાચાર્યના સિદ્ધાંત મુજબ ભગવાન જ પુરુષોત્તમ છે. તે જ પ્રત્યેક શરીરમાં સાક્ષીરૂપે વિદ્યમાન છે. તેઓ જગતના નિયંતા, શેષી (અવયવી) અને સ્વામી છે. પોતાના વ્યષ્ટિ અહંકારને સર્વથા દૂર કરીને સર્વતોભાવેન શરણ ગ્રહણ કરવું એ જ જીવનનો પરમ પુરુષાર્થ છે. ભગવાન નારાયણ જ સત્ છે, તેઓની શક્તિ મહાલક્ષ્મી ચિત્ છે અને આ જગત તેઓના આનંદનો વિલાસ છે, દોરડામાં સાપની જેમ અસત્ નથી. ભગવાન લક્ષ્મીનારાયણ જગતનાં માત-પિતા છે અને જીવો તેઓનાં સંતાન છે. માતા-પિતાનો પ્રેમ અને દયા પ્રાપ્ત કરવાં એ જ સંતાનનો ધર્મ છે. સર્વદા ભગવાન નારાયણના નામનું ઉચ્ચારણ કરવું જોઈએ અને મન, વાણી, દેહથી તેમની સેવા કરવી જોઈએ.

શ્રીનિમ્બાર્કાચાર્ય

જીવન અને કાર્ય : શ્રીનિમ્બાર્કાચાર્યનો મત દ્વૈતાદ્વૈતવાદના નામથી પ્રસિદ્ધ છે. સૂર્યાવતાર આચાર્ય નિમ્બાર્ક રામાનુજાચાર્ય પછી અને મધ્વાચાર્યની પહેલાં થયા હતા. તેઓ વૈષ્ણવ-ધર્માવલંબી તેલુગુ બ્રાહ્મણ હતા. તેઓનો સમયકાળ અગિયારમી શતાબ્દીનો માનવામાં આવે છે. નિમ્બાર્કસંપ્રદાયની માન્યતા છે કે તેઓ પાંચમી શતાબ્દીમાં થયા હતા. તેમના ભક્તો તેમને દ્વાપરમાં અવતીર્ણ થયેલ માને છે.

એમનું બીજું નામ નિયમાનંદ હતું. તેઓનું નામ પહેલાં ભાસ્કરાચાર્ય હતું એમ પણ કહેવાય છે. એમ માનવામાં આવે છે કે તેઓ દક્ષિણમાં ગોદાવરી નદીના કિનારે વૈદુર્યપત્તન પાસેના અરુણાશ્રમમાં શ્રીઅરુણમુનિની પત્ની શ્રીજયન્તી દેવીના ગર્ભમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા.

કહેવાય છે કે તેમના ઉપનયન-સંસ્કાર વખતે દેવર્ષિ નારદે તેઓને ગોપાલમંત્રની દીક્ષા આપી હતી અને શ્રીભૂલીલા સહિત શ્રીકૃષ્ણોપાસનાનો ઉપદેશ કર્યો હતો. નિમ્બાર્કાચાર્યે બ્રહ્મસૂત્ર (વેદાંતદર્શન) પર એક નાનકડું ‘વેદાન્તપારિજાતસૌરભ’ નામનું ભાષ્ય લખ્યું છે. બ્રહ્મસૂત્રના ભાષ્યમાં તેઓએ બ્રહ્મના પરિણામવાદના સિદ્ધાંતનો સુસ્પષ્ટ ચિંતનાત્મક ઉપદેશ કર્યો છે. આ સિવાયના કોઈ મુખ્ય ગ્રંથ ઉપલબ્ધ નથી.

નિમ્બાર્કાચાર્યની બીજી પુસ્તિકા ‘દશશ્લોક’ (સિદ્ધાંતરત્ન) છે. આ લઘુ પુસ્તિકામાં જીવ, જગત અને ઈશ્વર સંબંધી પોતાનો મત અભિવ્યક્ત કર્યો છે. તેઓનો સિદ્ધાંત ‘દ્વૈતાદ્વૈત’ કહેવાય છે, જે ભેદાભેદવાદ જેવો છે. તેઓના મતે દ્વૈત પણ સત્ય છે અને અદ્વૈત પણ સત્ય છે.

નિમ્બાર્કાચાર્યની વ્યાખ્યા વિષ્ણુપરક છે. નિમ્બાર્ક-સંપ્રદાય વૈષ્ણવોના ચાર મુખ્ય સંપ્રદાયોમાં અન્યતમ છે. આને સનકાદિ-સંપ્રદાય પણ કહે છે. નિમ્બાર્ક સંપ્રદાયની બે શ્રેણીઓ છે.

૧. વિરક્તસંપ્રદાય ૨. ગૃહસ્થસંપ્રદાય.

આચાર્યના બે શિષ્યો- વિરક્ત શિષ્ય કેશવભટ્ટ અને ગૃહસ્થ શિષ્ય હરિ વ્યાસ અનુસાર આ બે ભેદ પ્રચલિત બન્યા. આ સંપ્રદાયમાં રાધાકૃષ્ણની પૂજા થાય છે અને પૂજક કે સાધક ગોપીચંદનનું તિલક કરે છે. વ્રજભૂમિ આ સંપ્રદાયનું કેન્દ્ર છે. શ્રીમદ્ ભાગવત આ સંપ્રદાયનો મુખ્ય ગ્રંથ છે. રામાનુજી સાધુઓની તુલનામાં આની સંખ્યા ઓછી છે.

નિમ્બાર્કાચાર્યનો મત :

નિમ્બાર્કાચાર્યના સિદ્ધાંતમાં પુરુષોત્તમની સ્વતંત્ર યથાર્થતા અને જીવ તથા પ્રકૃતિની પરતંત્ર યથાર્થતાઓમાં ભેદ બતાવવામાં આવ્યો છે. ઈશ્વર અને જીવ બંનેય આત્મચેતન છે; ભેદ એટલો જ છે કે જીવ પરિમિત શક્તિવાળો અને ઈશ્વર અપરિમિત શક્તિયુક્ત છે. જીવ ભોક્તા છે, સંસાર ભોગ્ય છે અને ઈશ્વર સર્વોચ્ચ નિયંતા છે.

દૃશ્યમાન જગત અને જીવ બંનેય મૂળભૂત ‘બ્રહ્મ’ છે, પરંતુ તેઓની સત્તા જગત અને જીવ સુધી જ પર્યાપ્ત નથી પરંતુ આ બંનેને ઉત્ક્રાંત કરીને તેની સત્તા છે; આ અતિવ્યાપ્ત સત્તા જગતનું ઉપાદાન કારણ છે અને જગત તથા જીવ બ્રહ્મના અંશમાત્ર છે.

અંશની સાથે અંશીના જેવો ભેદાભેદ (દ્વૈતાદ્વૈત) સંબંધ છે, જગત અને જીવની સાથે બ્રહ્મનો પણ તેવો જ સંબંધ છે.

અંશ સંપૂર્ણ અવયવોથી અંશીનો અંગભૂત છે તેથી અભિન્ન છે, અંશમાત્રમાં અંશીની સત્તા પર્યાપ્ત નથી તેથી અંશી અંશથી ભિન્ન છે. તેથી બંનેનો સંબંધ ભેદાભેદ છે, અંશ-અંશી-સંબંધ અથવા દ્વૈતાદ્વૈત-સંબંધ બંને એ જ તાત્પર્યયુક્ત છે.

આ સિદ્ધાંતનો નિષ્કર્ષ છે : વિશ્વ બ્રહ્મનો જ અંશ છે. જીવના જ્ઞાનમાં તે પરિવર્તનશીલ અને અનંતરૂપવાળો છે. જીવ પણ બ્રહ્મનો અંશ, અક્ષર, અણુ તથા અગણિત છે. જીવ અને જગત બન્ને ઈશ્વર પર અવલંબિત છે.

સંસાર ઈશ્વરના જ્ઞાનમાં છે જે સદા સર્વદ્રષ્ટા, અસીમ, અક્ષર અને એનો કર્તા તથા સંરક્ષક છે. તે જીવોનો નિયંતા પણ છે. તે સ્વભાવથી દ્રષ્ટામાત્ર હોવાને લીધે આકારરહિત અને રૂપાત્મક જગતથી પર છે. તે સ્વયંભૂ છે. સનાતન અને અક્ષર હોવાને લીધે બ્રહ્મ સર્વાતિશાયી, સર્વાનંદ, સર્વજ્ઞાનમય, પોતાના પૂર્ણરૂપમાં આકારરહિત અને તેમાં કોઈ રૂપની કલ્પના નથી એટલા માટે તે પરબ્રહ્મ કહેવાય છે. ઈશ્વર, જીવ અને જગત તેમાં જ સ્થિત, તેના વ્યક્તરૂપે છે.

શ્રીવલ્લભાચાર્ય

જીવન અને કાર્ય : શ્રીવલ્લભાચાર્ય શુદ્ધાદ્વૈત સિદ્ધાંતના પ્રવર્તક હતા. તેનો જન્મ તેલુગુ બ્રાહ્મણ કુળમાં થયો હતો. આ સમય વિક્રમ સંવત ૧૪૫૮ મનાય છે.

એક મત મુજબ આચાર્યપાદ શ્રીવલ્લભનો જન્મ વિ.સં. ૧૫૩૫ વૈશાખસુદ એકાદશી, ઇ.સ. ૧૪૭૯ના રોજ રાયપુર નજીક (છત્તીસગઢ) ચંપારણ્યમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ લક્ષ્મણ ભટ્ટજી અને માતાનું નામ શ્રીઈલમ્મા હતું. તેઓ ઉત્તરાદિ તૈલંઘણ બ્રાહ્મણ હતા. ઘણા લોકો તેમને અગ્નિદેવનો અવતાર માને છે. તેમણે કાશીમાં શ્રીમાધવેન્દ્રપુરી પાસે વેદશાસ્ત્રાદિનું અધ્યયન કર્યું. ૧૧ વર્ષની વયે તેમણે આ અધ્યયન પૂરું કરી લીધું. કાશીથી તેઓ વૃંદાવન ગયા. ત્યાર બાદ તીર્થાટન કરતાં કરતાં વિજયનગર આવ્યા અને ત્યાં શાસ્ત્રાર્થમાં તેમનો વિજય થવાથી તેમને વૈષ્ણવાચાર્યની ઉપાધિ પ્રાપ્ત થઈ. વિજયનગરથી તેઓ ઉજ્જૈન આવ્યા અને ત્યાં ક્ષિપ્રા નદીના તટ પર એક પીપળાના વૃક્ષ નીચે નિવાસ કર્યો. ત્યાર બાદ વૃંદાવન, ગિરિરાજ ઈત્યાદિ ધામોમાં રહીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની આરાધના કરી. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અનેક વખત પ્રગટ થઈને તેમને વાત્સલ્યભાવની ઉપાસના કરવાની આજ્ઞા કરી. તેમના જીવનમાં ત્યાગ પૂર્ણપણે વિકસિત થયો હતો. જીવનભર તેમણે ધોતી અને ઉત્તરીય સિવાય બીજાં વસ્ત્રો ધારણ કર્યાં ન હતાં. તેમની પાસે એક ઝૂંપડી હતી તેને પણ ઇચ્છાગ્નિથી ભસ્મ કરી નાખીને પરિગ્રહભાવનો અંત કર્યો હતો. શ્રીવલ્લભાચાર્યનું સમગ્ર જીવન ગ્રંથનિર્માણ, તેનો પ્રચાર અને ભગવદ્ આરાધનામાં જ વીત્યું.

વિ.સં. ૧૫૮૭માં બાવન વર્ષની ઉંમરે તેમણે ભગવાનની આજ્ઞાનુસાર અલૌકિક રીતે ઈહલીલાનું સંવરણ કર્યું.

તેમણે ૧૩મી સદીના વિષ્ણુ સ્વામીના મતને પરિષ્કૃત કર્યો અને ઉત્તર ભારતમાં તેનો પ્રચાર કર્યો. તેઓ માત્ર ઉપનિષદો, ભગવદ્ગીતા અને બ્રહ્મસૂત્રોને જ પ્રમાણભૂત ગ્રંથ માનતા ન હતા, પરંતુ શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણને પણ પ્રમાણભૂત માનતા હતા. તેમણે શ્રીમદ્ ભાગવતને સમાધિભાષાનો આપ્તગ્રંથ માન્યો છે.

તેમણે પોતાના ગ્રંથો-વેદાંત સૂત્રોનાં ભાષ્ય (અણુભાષ્ય), સિદ્ધાંતરહસ્ય અને શ્રીમદ્ ભાગવતની સુબોધિની ટીકામાં ઈશ્વરના જ્ઞાન વિશેની શંકરાચાર્ય અને રામાનુજાચાર્યની વ્યાખ્યાઓથી ભિન્ન વ્યાખ્યા કરી છે.

વલ્લભાચાર્યનો મત :

વલ્લભાચાર્યનો મત શુદ્ધાદ્વૈત (એટલે વિશુદ્ધ અદ્વૈતવાદ) કહેવાય છે. આ મત મુજબ સમસ્ત જગત સત્ય છે અને તે સૂક્ષ્મરૂપે બ્રહ્મ છે – જગતનું સૂક્ષ્મરૂપ ભગવત્તત્ત્વ છે અને સ્થૂળરૂપ વિશ્વપ્રપંચ છે. જીવાત્માઓ અને જડ જગત તાત્ત્વિકરૂપે બ્રહ્મ જ છે. આ સિદ્ધાંતમાં જીવ, કાળ, પ્રકૃતિ અથવા માયા આ બધી વસ્તુઓ નિત્ય છે, તેઓ બ્રહ્મના જ તત્ત્વથી સંબદ્ધ છે. બ્રહ્મ સિવાય તેની પૃથક્ સત્તા નથી.

એમનો મત છે કે માયાવી શક્તિને જગતનું કારણ માનવાથી શુદ્ધ અદ્વૈતવાદિતા રહેતી નથી, કેમ કે એક બાજુ માયાની સત્તા પણ માનવી પડે છે. બ્રહ્મ સ્વત : સંપૂર્ણપણે જગત-સૃષ્ટિમાં સમર્થ છે. એના માટે માયાની સત્તા માનવાની આવશ્યકતા નથી.

આચાર્ય વલ્લભ શાસ્ત્રને પરમ પ્રમાણ માને છે અને તેઓ માને છે કે શાસ્ત્રની વિરુદ્ધનો આપણો તર્ક અપ્રામાણિક છે, અમાન્ય છે. ભગવત્ તત્ત્વ કે ઈશ્વર સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે અને સમગ્ર વિશ્વ કલ્યાણકારી ગુણોથી યુક્ત છે. નિર્ગુણનું તાત્પર્ય પ્રાકૃતિક ગુણોના અભાવમાં છે, લોકોત્તર લોકકલ્યાણકારી ગુણોના અભાવમાં નહીં. ઈશ્વર દેહધારી શ્રીકૃષ્ણ છે. તેમનામાં જ્ઞાન અને ક્રિયાનો આશ્રય છે. તેઓ જગતસ્રષ્ટા છે. તેઓ પોતાની ઇચ્છાથી સમગ્ર વિશ્વની રચના કરે છે. તેઓ કર્તા તો છે જ, ભોક્તા પણ છે.

તેમને પોતાના માટે શરીર ધારણ કરવાની આવશ્યકતા ન હોવા છતાં તેઓ ભક્તોના ભાવથી વશ થઈને પોતાને વિવિધ રૂપોમાં પ્રગટ કરે છે. તેમનું સર્વશ્રેષ્ઠરૂપ યજ્ઞ છે, જે કર્મમય છે.

કર્મથી જ તેમની પૂજા થાય છે. જ્યારે તેઓ જ્ઞાન સાથે સંબદ્ધ થાય છે ત્યારે બ્રહ્મ છે અને જ્ઞાનથી જ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

ગીતા અને ભાગવતના નિયમો અનુસાર તેમની પૂજા-અર્ચના થાય છે. આ જ આચાર્ય વલ્લભના ભગવત્તત્ત્વ-ચિંતનનો નિષ્કર્ષ છે.

શ્રીમધ્વાચાર્ય

જીવન અને કાર્ય : દ્વૈતવાદી તત્ત્વચિંતક આચાર્ય મધ્વ ગણ્યમાન્ય આચાર્યોમાં અન્યતમ છે. તેમનો જન્મ મેંગલોરના ઉડુપિ ક્ષેત્રથી બે-ત્રણ માઈલ દૂર કનારા જિલ્લામાં વેલલિગ્રામમાં એક વેદવેદાંગપારંગત બ્રાહ્મણના ઘેર વિ.સં. ૧૨૫૬માં આસો સુદ દસમી (વિજ્યાદસમી)ના શુભદિને થયો હતો.

કોઈ કોઈના મતે તેમનો જન્મ વિ.સં. ૧૨૯૫ની માઘ શુક્લા સપ્તમીના રોજ થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ નારાયણ ભટ્ટ અને માતાનું નામ વેદવતી હતું.

એમનું મન ભણવામાં ચોંટતું ન હતું પણ તેઓ વિલક્ષણ પ્રતિભાસંપન્ન હતા. પ્રાથમિક શિક્ષણ સમાપ્ત કરીને શીઘ્ર તેઓ વિચક્ષણ વ્યક્તિ બની ગયા. પોતાની અગિયાર વર્ષની વયે તેમને અદ્વૈતમતના સંન્યાસી અચ્યુત પ્રેક્ષાચાર્ય કે પક્ષાચાર્ય (બીજું નામ શુદ્ધાનંદ) પાસેથી સંન્યાસ દીક્ષા લીધી. તેમનું સંન્યાસનામ પૂર્ણપ્રજ્ઞ રાખવામાં આવ્યું. તેઓ ગુરુ સમીપે વેદાંત-અધ્યયન કરવા લાગ્યા. વેદાંતની વ્યાખ્યામાં પોતાના ગુરુ સાથે તેઓ મોટેભાગે અસહમત થઈને પ્રતિવાદ કરતા હતા. પ્રખર પ્રતિભાથી ઉદ્ભવેલી તેમની પ્રજ્ઞા અને વિદ્વત્તાને કારણે તેમની પ્રતિષ્ઠા વધવા માંડી. વેદાંતના પારગામી વિદ્વાન બનતાં એમના ગુરુએ તેમને આનંદતીર્થ નામ આપીને મઠાધીશ બનાવ્યા. તેઓ આનંદજ્ઞાન, જ્ઞાનાનંદ અને આનંદગિરિ એવા નામે પણ ઓળખાતા હતા.

વિક્રમ સંવત ૧૨૮૫માં તેઓ દક્ષિણ-વિજય માટે નીકળ્યા. તેમણે દક્ષિણ વિષ્ણુમંગલમ્માં મુકામ કર્યો. થોડા દિવસો બાદ તેઓ ત્યાંથી ત્રિવેન્દ્રમ્ ગયા. ત્યાંથી રામેશ્વરમ્ અને શ્રીરંગમ્ થઈને ઉડુપિમાં આવ્યા. ત્યાં ગીતાભાષ્ય લખ્યું અને તેમાં પોતાના મતનો સારાંશ આપ્યો. ત્યાર પછી તેના આધારે વેદાંતસૂત્રનું ભાષ્ય લખ્યું. ત્યાંથી તેઓ બદરીકાશ્રમ ગયા અને કહેવાય છે કે ત્યાં તેમને ભગવાન વેદવ્યાસનાં દર્શન થયાં.

ભગવદાદેશથી તેઓ વૈષ્ણવસંપ્રદાય અને ભક્તિના પ્રચારમાં જોડાયા. પ્રચાર કરતાં કરતાં તેઓ ચાલુક્ય સામ્રાજ્યની રાજધાની કલ્યાણમાં પહોંચ્યા. ત્યાં તેમના મુખ્ય શિષ્ય શોભન ભટ્ટે દીક્ષા લીધી અને તેમનું નામ થયું પદ્મનાભતીર્થ. આચાર્ય કલ્યાણથી ઉડુપિ પાછા આવ્યા અને ત્યાં શિષ્યોની સુવિધા માટે શ્રીકૃષ્ણમંદિર ઉપરાંત બીજાં મંદિરો બનાવ્યાં.

અંતિમ સમયે મધ્વાચાર્ય સરિદન્તર નામના સ્થળે રહેવા ગયા હતા. ત્યાં જ તેમનો ૭૫ વર્ષની ઉંમરે વૈકુંઠવાસ થયો. એમના અનુયાયીઓના અભિપ્રાય મુજબ આચાર્યે ૧૯ વર્ષ સુધી ધર્મપ્રચાર જેવાં કાર્યોમાં સમય વ્યતીત કર્યો હતો. આ ગણતરીએ એમનો વૈકુંઠવાસ વિ.સં. ૧૩૬૦માં થયો હશે.

શ્રીમધ્યાચાર્યે જીવનનાં લગભગ ૩૦ વર્ષ ગ્રંથ લેખનમાં વિતાવ્યાં હતાં. આ સમય દરમિયાન તેમણે ગીતાભાષ્ય, બ્રહ્મસૂત્રભાષ્ય, અનુવ્યાખ્યાન, પ્રમાણલક્ષણ, કથાલક્ષણ, ઉપાધિખંડન, માયાવાદખંડન, તત્ત્વસંખ્યાન, તત્ત્વવિવેક, તત્ત્વદ્યોત, કર્મનિર્ણય, પ્રપંચમિથ્યાત્વવાદખંડન, વિષ્ણુતત્ત્વનિર્ણય, ઋગ્ભાષ્ય, દશોપનિષદ્ભાષ્ય, ગીતાતાત્પર્યનિર્ણય વગેરે ગ્રંથોની રચના કરી હતી.

મધ્વાચાર્યનો મત :

શ્રીમધ્વાચાર્ય દ્વૈતવાદ અને તેના તાત્ત્વિક સિદ્ધાંત અચિંત્યભેદાભેદના પ્રવર્તક હતા. તેમણે દ્વિધાતત્ત્વયુક્ત દ્વૈતવાદનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. તેમણે બતાવ્યું કે પરમાત્મા (વિષ્ણુ) સ્વતંત્ર છે અને જીવાત્મા પરતંત્ર છે. જીવ વિષ્ણુનો દાસ છે. પરમાત્મા નિર્દાેષ છે અને સત્ત્વગુણ સ્વરૂપ છે. જીવ તેની સમાન બની શકે નહીં. વિષ્ણુ સર્વથા પૂજનીય છે. શ્રીવિષ્ણુ જ વેદૈકવેદ્ય અને પરમતત્ત્વ છે. સમસ્ત જીવ શ્રીહરિચરણોના દાસ છે પણ તેમનામાં તારતમ્ય છે. વિશ્વ સત્ય છે અને જીવ તથા જગતનો ભેદ પણ સત્ય છે. શ્રીવિષ્ણુ ભગવાનનાં ચરણોની પ્રાપ્તિ જ મોક્ષ છે અને આ મોક્ષની પ્રાપ્તિ જીવને શ્રીભગવાનનાં નિર્મળ ભજન દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે. પ્રત્યક્ષ, અનુમાન અને શબ્દ – આ ત્રણ પ્રમાણ છે. આ ત્રણેય દ્વારા તત્ત્વ ચિંતન થાય છે.

શ્રીમધ્વાચાર્યના મત પ્રમાણે બ્રહ્મ સગુણ અને વિશેષ છે. જીવ અણુપરિમાણ છે. જીવ ભગવાનનો દાસ છે. વેદ નિત્ય અને અપૌરુષેય છે. પ્રપંચ સત્ય છે. જીવે પાંચરાત્રશાસ્ત્રનો આશ્રય લેવો જોઈએ.

ઉપસંહાર

આ બધી જ વિચારધારાઓ ત્રણ મૂળભૂત પ્રશ્નોની આસપાસ રચાયેલી છે – ઈશ્વર, વિશ્વ અને આત્મા.

અદ્વૈતવાદ (શંકર) – આત્મા સ્વત : સિદ્ધ છે. જગત ભ્રમરૂપ નથી, વ્યાવહારિક સત્તા છે. માયા અથવા અવિદ્યાને કારણે એ ‘જગત’ લાગે છે, બાકી વસ્તુત : એ બ્રહ્મ જ છે. માયા સત્ય નથી કારણ કે જ્ઞાનનો ઉદય થતાંની સાથે એ અદૃશ્ય થાય છે. માયા અસત્ય પણ નથી, કારણ કે જ્ઞાનનો ઉદય નથી થયો ત્યાં સુધી એ છે જ.

વિશિષ્ટાદ્વૈતવાદ (રામાનુજ) – અદ્વૈત વિશેષ ગુણોથી સંપન્ન છે એમ વિશિષ્ટાદ્વૈત માને છે. આ મત મુજબ બ્રહ્મના વિશેષો બ્રહ્મની પેઠે સત્ય અને શાશ્વત છે. જે કંઈ છે તે બ્રહ્મ છે પણ એ બ્રહ્મમાં અનેકત્વનાં બીજ છે. એને લીધે એ એક અનેકરૂપે વ્યક્ત થાય છે.

દ્વૈતવાદ (મધ્વ) – ઈશ્વર અને સચેતન તથા અચેતન વસ્તુઓ વચ્ચે સંપૂર્ણ ભેદ છે. સ્વતંત્ર સત્ એક માત્ર ઈશ્વર જ છે. જડ-ચેતન બધું ઈશ્વરાધીન છે.

દ્વૈતાદ્વૈતવાદ (નિમ્બાર્ક) – જીવ અને જગત ઈશ્વરથી જુદાં છે કારણ કે તેમનામાં ઈશ્વરના ગુણો કરતાં જુદા જ ગુણો છે; આમ છતાં તેઓ જુદા નથી કારણ કે ઈશ્વર સર્વવ્યાપી છે તથા જીવ અને જગતના અસ્તિત્વનો આધાર ઈશ્વર છે.

શુદ્ધાદ્વૈતવાદ (શ્રીવલ્લભાચાર્ય) – ઈશ્વર સાર્વભૌમ છે, સંપૂર્ણ છે, સચ્ચિદાનંદમય છે; અનંત, શાશ્વત, સર્વજ્ઞ, સર્વવ્યાપક, સર્વશક્તિમાન છે. સકલ મંગલગુણો એનામાં છે. ઈશ્વર સત્ છે, બીજું કંઈ જ સત્ નથી. આ જગત અને જીવોનું મૂળ એક અને અનન્ય સત્ છે. એ જ સૌનું આદિ કારણ છે અને એ જ એક કારણ છે; ઉપાદાન કારણ કહો કે નિમિત્ત કારણ – બધું તે જ છે.

Total Views: 146
By Published On: November 1, 2015Categories: Uncategorized0 CommentsTags: , ,

Leave A Comment

Your Content Goes Here

જય ઠાકુર

અમે શ્રીરામકૃષ્ણ જ્યોત માસિક અને શ્રીરામકૃષ્ણ કથામૃત પુસ્તક આપ સહુને માટે ઓનલાઇન મોબાઈલ ઉપર નિઃશુલ્ક વાંચન માટે રાખી રહ્યા છીએ. આ રત્ન ભંડારમાંથી અમે રોજ પ્રસંગાનુસાર જ્યોતના લેખો કે કથામૃતના અધ્યાયો આપની સાથે શેર કરીશું. જોડાવા માટે અહીં લિંક આપેલી છે.

Facebook
WhatsApp
Twitter
Telegram