‘કર્મ તેરે અચ્છે હૈં તો, કિસ્મત તેરી દાસી હૈં

નિયત તેરી અચ્છી હૈં, તો ઘરમેં મથુરા કાશી હૈં’

શાયરીના પ્રથમ મત્લામા કર્મની વાત છે. સારા કર્મ કરનાર માટે નશીબ તેની દાસી સમાન બની રહે છે. અર્થાત્ તે નશીબનો બળવાન હોય છે. ઈશ્વર તેના પર ખુશ રહે છે. તે ઈશ્વર પાસે જે માગે છે તે પ્રાપ્ત કરે છે. જો કે આ માન્યતા દરેક ધર્મમાં જુદા જુદા સ્વરૂપે જોવા મળે છે.

દરેક ધર્મમાં કર્મનો સિદ્ધાંત નૈતિક મૂલ્યોના પાયા પર આધારિત છે. સેવાકીય અને સદ્કાર્યો તંદુરસ્ત વ્યક્તિ અને સમાજ માટે અનિવાર્ય છે. એટલે જ ઇસ્લામ અને હિંદુ બંને ધર્મમાં કર્મનો સિદ્ધાંત સ્વીકારવામાં આવ્યો છે. ઇસ્લામમાં માનવીના કર્મના આધારે જ જન્નત અને દોઝકનો વિચાર કુરાને શરીફમાં આપવામાં આવ્યો છે. એ જ રીતે હિંદુધર્મમાં પણ સ્વર્ગ અને નર્કની પરિકલ્પનાના મૂળમાં પણ કર્મનો સિદ્ધાંત પડેલો છે. આ જ વિચારને આધ્યાત્મિક અભિગમથી ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે સમજાવ્યો છે. ગીતાના ૧ થી ૬ અધ્યાયમાં કર્મયોગ તરીકે તેનું વિસ્તૃત આલેખન થયું છે. કર્મના સિદ્ધાંતને સાકાર કરતો જે શ્લોક વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ છે તે ગીતાના બીજા અધ્યાયનો ૪૭મો શ્લોક છે. તેમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે :

કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન —।

મા કર્મફલહેતુર્ભૂર્મા તે સંગોઽસ્ત્વકર્મણિ ।।

આ એક શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ ચાર બાબતો તરફ નિર્દેશ કરે છે : ૧. કર્મ કરવા તું સ્વતંત્ર છે. ૨. પરંતુ તેનું ફળ ભોગવવા તું પરતંત્ર છે. ૩. ફળનો હેતુ જ લક્ષમાં રાખીને કર્મ ન કરીશ. ૪. તારો અકર્મમાં સંગ ના થશો.

અર્થાત્ ફળની અપેક્ષા રાખ્યા વગર કર્મ કર્યેજા. કારણ કે સારા કે ખરાબ કર્મ કરવાનું તારા હાથમાં છે. તેનું ફળ તારા હાથમાં નથી. તને તારા કર્મનું ફળ તારા કર્માનુરૂપ જ ઈશ્વર આપશે.

ઇસ્લામમાં કર્મને ‘આમાલ’ કહેલ છે. કુરાને શરીફમાં વારંવાર ‘આમાલનામા’ શબ્દ વપરાયો છે. તેનો અર્થ થાય છે ‘કર્મપત્રિકા’. દુનિયામાં આપણે જે કઈ સારાંનરસાં કર્મો કરીએ છીએ તેની નોંધ ખુદાને ત્યાં રાખવામાં આવે છે. એ નોંધ મુજબ જ વ્યક્તિના કર્મોનો ઇન્સાફ થાય છે. કુરાને શરીફમાં કહ્યું છે,

‘કયામતને દિવસે લોકો જુદી જુદી સ્થિતિમાં કબરોમાંથી નીકળશે અને તેમને દરેકને તેમના આમાલનામા બતાવવામાં આવશે.’

કુરાને શરીફમાં આ વાતને વિસ્તૃત રીતે સમજાવતાં કહેવામાં આવ્યું છે,

‘જેનું આમાલનામું તેના જમણા હાથમાં આપવામાં આવશે તે લોકો ખુશ હશે. તેમને જન્નતમાં મનમાની મોજ પ્રાપ્ત થશે. જન્નતના બાગો તેમના માટે ખુલ્લા હશે. તેમાં મીઠા મેવા તેમને આપવામાં આવેશે. આ તમામ તેમનાં સદ્કાર્યોનો બદલો છે, જે તેમણે દુનિયામાં કર્યાં છે.’

કુરાને શરીફમાં એક અન્ય વાકયનો પણ વારંવાર ઉલ્લેખ છે.

‘અલ્ આમલો બિન્ નિય્યતે’ અર્થાત ‘કર્મનું ફળ તેના સંકલ્પ પર આધારિત છે’ અથવા ‘સદ્કાર્યોનો વિચાર માત્ર પુણ્ય છે’.

દા.ત. મારી પાસે જે થોડાં નાણાં છે તે મારી જરૂરિયાત માટે છે. પણ જો તેની મારે જરૂરત ન હોત અથવા જરૂરત કરતા વધારે હોત તો હું તે કોઈ જરૂરતમંદને અવશ્ય આપી દેત. આવો વિચાર માત્ર પુણ્ય-સવાબ છે. એ જ રીતે અન્ય એક શબ્દ પણ કુરાને શરીફમાં અનેક વાર વપરાયો છે. તે છે ‘ફી સબીલિલ્લાહ’ અર્થાત્ ‘ખુદાના માર્ગે કર્મ કર’.

આમાલ અર્થાત્ કર્મ મુખ્યત્વે ઈમાન અર્થાત્ વિશ્વાસ સાથે સંકળાયેલ છે. ઈમાન ખુદા પરના વિશ્વાસને કહે છે. જેને ખુદામાં વિશ્વાસ છે તેને ખુદાના આમાલ કે સદ્કાર્યોના આદેશમાં પણ વિશ્વાસ છે. ખુદાએ દરેક મુસ્લિમને ત્રણ પ્રકારનાં સદ્કાર્યો કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. જકાત (ફરજીયાત દાન), ખેરાત અને સદકો (મરજિયાત દાન). આ ત્રણે દાનના માર્ગો ઇસ્લામના કર્મવાદના સિદ્ધાંતને સ્પર્શે છે. દરેક મુસ્લિમ ઇસ્લામના પાંચ સ્તંભોને માને છે. ઈમાન, નમાઝ, રોઝા, જકાત અને હજ. આ પાંચે સિદ્ધાંતોને તે ફરજીયાત રીતે અનુસરે છે.

પોતાની સ્થાવર જંગમ મિલકતના અઢી ટકા રકમ દરેક મુસ્લિમ દર વર્ષે ગરીબ, અનાથો કે જરૂરતમંદો માટે ફરજીયાત કાઢે છે. તેને જકાત કહેવામાં આવે છે. આ સ્તંભ સાથે કર્મવાદનો સિદ્ધાંત સંકળાયેલો છે. ઇસ્લામના કર્મવાદની સૌ પ્રથમ શરત ખુદા પરનું ઈમાન છે. ઈમાન એટલે વિશ્વાસ, શ્રદ્ધા, આસ્થા. જેને ખુદા અને તેના અસ્તિત્વમાં આસ્થા છે, વિશ્વાસ છે, શ્રદ્ધા છે તેને જ તેના સદ્કાર્યોના આદેશમાં વિશ્વાસ છે. સદ્કાર્યોની બીજી કપરી શરત તેની ગુપ્તતા છે. તેમાં દાન કે સદ્કાર્યોની અભિવ્યક્તિને વધુ પ્રાધાન્ય નથી. દાન કે સદ્કાર્યોની અભિવ્યક્તિ કોઈ મુસ્લિમ કરે તો તે ગુનાહ નથી. પણ તેનો દેખાડો જરૂરી નથી. કુરાને શરીફમાં કહ્યું છે,

‘તમારા દાનને ઉપકાર જતાવી કે દુ :ખ આપીને વ્યર્થ ન કરો. જે પોતાનો માલ લોકોને દેખાડવા માટે ખર્ચે છે, તેને ખુદા પર વિશ્વાસ નથી. અને અંતિમ ન્યાયના દિવસનો પણ તેને ડર નથી.’

હઝરત મુહમ્મદ પયગંબર સાહેબે ફરમાવ્યું છે,

‘તે માણસ ખુદાના પડછાયા નીચે છે, જેણે એટલી ગુપ્તતાથી દાન કર્યું કે તેના ડાબા હાથને પણ તેની જાણ ન થઈ.’

‘જો તમે જાહેરમાં દાન કરો તો તે સારી વાત છે. પણ જો તમે અત્યંત ખાનગીમાં દાન કરો તો તે અતિ ઉત્તમ છે.’

‘ત્રણ પ્રકારનાં કૃત્યો તમારા મૃત્યુ પછી પણ તમારી સાથે રહે છે. એ ત્રણમાં પ્રથમ છે વ્યક્તિએ કરેલ દાન-સખાવત. તેનો લાભ મૃત્યુ પછી પણ મળતો રહે છે.’

ઇસ્લામમાં લાભની પ્રાપ્તિ કે ફળની પ્રાપ્તિ માટે કરેલા દાન ને પણ વધુ સ્થાન નથી. એક કરોડપતિ બે લાખનું દાન કરે છે. પણ તે બે લાખનું દાન મૂડીરોકાણના હેતુથી કરે. અથવા આર્થિક લાભ માટે કરે તો તે એ દાનના આધ્યાત્મિક લાભથી વંચિત રહે છે. અર્થાત્ સદ્કાર્યો બદલાની અપેક્ષા વગર નિજાનંદ માટે કરો. ફળની અપેક્ષાએ કરવામાં આવેલ સદ્કાર્યોનું આધ્યાત્મિક મૂલ્ય અવશ્ય નહીંવત્ હોય છે. કુરાને શરીફમાં આ અંગે કહ્યું છે,

‘અને જે શખ્સ દુનિયામાં પોતાના કર્મોનો બદલો ચાહે છે તેને અમે તેનો બદલો અહિયાં જ આપીએ છીએ. અને જે શખ્સ આખિરતમાં પોતાના કર્મોનો બદલો ઇચ્છે છે, અમે તેને તેનો બદલો ત્યાં જ આપીશું. અને જે લોકો પોતાના કર્મોના બદલા માટે માત્ર અલ્લાહના શુક્રગુઝાર છે, તેમને અમે તેનો તુરત બદલો આપીશું.’

‘જે કોઈ એક નેકી (સદ્કાર્યો) લાવશે તેને તેથી દસ ગણું મળશે. અને જે કોઈ એક બદી (અપકૃત્યો) લાવશે, તેને તેના પ્રમાણમાં સજા મળશે. પણ તેના ઉપર ઝુલ્મ કરવામાં આવશે નહિ.’

‘એ લોકોને એવો જ બદલો આપવામાં આવશે જેવા કામ તેમણે કર્યા હશે.’

ગીતામાં આ જ વાતને વ્યક્ત કરતાં કહેવામાં આવ્યું છે,

‘આ લોકમાં કર્મનાં ફળ ઇચ્છનારાઓ દેવતાઓને પૂજે છે, કેમ કે મનુષ્યલોકમાં કર્મથી ઉત્પન્ન થનારી સિદ્ધિ તુરત પ્રાપ્ત થાય છે.’

ઇસ્લામ અને હિંદુ ધર્મના ઉપરોક્ત આદર્શોને જીવનમાં સાકાર કરનાર મહાનુભાવો બન્ને ધર્મમાં થયા છે. મુહમ્મદ સાહેબે પોતાના સમગ્ર જીવન દરમિયાન સદ્કાર્યોની સુવાસ દ્વારા અરબસ્તાનની જંગલી પ્રજામાં ઇસ્લામનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો હતો. એ યુગમાં અરબસ્તાનમાં બાગાયતની જમીન અને મિલકત દુર્લભ ગણાતા. મખૈરિક નામના એક ધનવાને હઝરત મુહમ્મદ સાહેબને પોતાની જમીનમાંથી સાત બગીચા ભેટ આપ્યા. મુહમ્મદ સાહેબે એ તમામ બગીચા ‘વકફ’ કરી દીધા. અર્થાત્ તે તમામ બગીચા લોકહિતાર્થે અર્પણ કરી દીધા. અને એ બાગોની તમામ ઉપજ ગરીબો અને હાજતમંદોની ઉન્નતિ માટે ઉપયોગમાં લેવાનો આદેશ કર્યો. એકવાર મુસાફરીમાં મુહમ્મદ સાહેબના જોડાનો પટ્ટો તૂટી ગયો. એક સહાબીએ કહ્યું,

‘લાવો, હું તે સાંધી આપું.’

આપે ફરમાવ્યું,

‘એ તો વ્યક્તિ પૂજા થઈ, જે મને પસંદ નથી.’

મુહમ્મદ સાહેબની વફાત (અવસાન) પછી ઇસ્લામના ચારે ખલીફાઓએ પણ તેમના આવા ઉત્તમ આદર્શોને જીવનમાં સાકાર કર્યા હતા. ઇસ્લામના બીજા ખલીફા હઝરત ઉમરનું જીવન સદ્કાર્યોના બોધ સમાન હતું. લોકોના સુખદુ :ખ જાતે જાણવા રાત્રે શહેરમાં તેઓ ગુપ્તવેશે ફરતા. દુષ્કાળમાં લોકોને ભોગવવી પડતી તંગીને ધ્યાનમાં રાખીને પોતે પણ ઘી-દૂધનો ત્યાગ કરીને સૂકી-કોરી રોટી ખાતા. ગુલામોને પણ પોતાના જેવું જ ભોજન, વસ્ત્રો અને સવારી આપતા. તેમની સાથે જ ભોજન લેતા. અન્ય ધર્મીઓને રાજ્યમાં રક્ષણ આપતા. પોતાના ખર્ચનો બોજો રાજ્ય પર ન નાખતા અને કુરાને શરીફની નકલો કરી પોતાનું ગુજરાન ચલાવતા.

આવા સદ્કર્મો જ –

‘કર્મ તેરે અચ્છે હૈં તો, કિસ્મત તેરી દાસી હૈં

નિયત તેરી અચ્છી હૈં, તો ઘરમેં મથુરા કાશી હૈૈં’

ઉક્તિને સાચી ઠેરવવા અનિવાર્ય છે.

…..

Total Views: 77
By Published On: November 1, 2015Categories: Mehboob Desai, Dr.0 CommentsTags: , ,

Leave A Comment

Your Content Goes Here

જય ઠાકુર

અમે શ્રીરામકૃષ્ણ જ્યોત માસિક અને શ્રીરામકૃષ્ણ કથામૃત પુસ્તક આપ સહુને માટે ઓનલાઇન મોબાઈલ ઉપર નિઃશુલ્ક વાંચન માટે રાખી રહ્યા છીએ. આ રત્ન ભંડારમાંથી અમે રોજ પ્રસંગાનુસાર જ્યોતના લેખો કે કથામૃતના અધ્યાયો આપની સાથે શેર કરીશું. જોડાવા માટે અહીં લિંક આપેલી છે.

Facebook
WhatsApp
Twitter
Telegram