૨૬. અધ્યાત્મપથ પર ચાલતાં ક્યારેક ઠોકર વાગે તો ? ક્યારેક પડી જવાય તો ?

પડી જવાય તો ઊભા થઈને ચાલવા માંડવું જોઈએ. પડી જવાય તો પડ્યા રહેવાની જરૂર નથી. પડી જવું તે પાપ નથી, પડ્યા રહેવું તે પાપ છે. પડી જવું તે માનવસહજ છે, પરંતુ પડ્યા રહેવું તે મૂર્ખતા છે.

વિશ્વામિત્ર અનેક વાર પડ્યા, પરંતુ દરેક વાર ઊઠીને આગળ ચાલ્યા. પડી ગયા ત્યાં પડ્યા રહ્યા નહિ અને આખરે બ્રહ્મર્ષિપદને પામ્યા.

દીર્ઘ અને અખંડ સાધના માટે વિશ્વામિત્રનું દૃષ્ટાંત સાધકોએ નજર સામે રાખવું. વિશ્વામિત્રે ભૂલો કરી પણ દરેક વખતે ભૂલને અતિક્રમીને આગળ વધ્યા. ધ્યેયસિદ્ધ થાય ત્યાં સુધી મંડ્યા રહેવાની આ તાકાત સાધકને ધ્યેય સુધી પહોંચાડે છે.

૨૭. આધુનિક યુગ બુદ્ધિવાદી યુગ છે. દરેક ઘટનાના બૌદ્ધિક ખુલાસાનો આગ્રહ રાખવામાં આવે છે. આધુનિક માનસને બૌદ્ધિક સ્પષ્ટતા મેળવ્યા વિના સંતોષ થતો નથી અને બૌદ્ધિક સ્પષ્ટતા વિના ઘટના કે તથ્યનો સ્વીકાર કરવા માટે આધુનિક માનવ સરળતાથી તૈયાર થતો નથી.

અધ્યાત્મપથ પર ચાલનાર સાધકના જીવનમાં અનેક એવી ઘટનાઓ પણ ઘટે છે, જેનો બૌદ્ધિક ખુલાસો શક્ય નથી. જો સાધક દરેક ઘટના કે તથ્યની બૌદ્ધિક સમજ મેળવવાનો આગ્રહ રાખે તો તેના સમય અને શક્તિનો દુર્વ્યય થાય છે, આધ્યાત્મિક પ્રગતિમાં અકારણ વિલંબ થાય છે.

બૌદ્ધિક સમજમાં કશું ખોટું નથી. જીવનમાં બૌદ્ધિક સમજને પણ સ્થાન છે, પરંતુ બુદ્ધિની પણ મર્યાદા છે અને તેનું પણ એક સીમિત ક્ષેત્ર છે. તેથી સાધકે બુદ્ધિની મર્યાદા સમજીને તેના ક્ષેત્રથી બહારના ક્ષેત્રમાં પણ તેના વિનિયોગનો આગ્રહ રાખવો નહિ.

૨૮. જીવન પ્રતિકૂળતા અને અનુકૂળતાની હારમાળા છે, તેથી પ્રતિકૂળ અને અનુકૂળ સંયોગો તો આવે છે અને જાય છે. જો સાધક અનુકૂળ સંયોગોની રાહ જોઈને સાધનામાં શૈથિલ્ય કરે કે સાધના મુલતવી રાખે તો તે ગંભીર ભૂલ છે. સાધનપરાયણ જીવન જીવવા માટે કોઈ સંયોગો સર્વથા પ્રતિકૂળ નથી. જેવા સંયોગો છે તેવા સંયોગોમાં સાધનનો પ્રારંભ કરવો જોઈએ અને સાધન ચાલુ રાખવું જોઈએ.

શ્રી અરવિંદની ગંભીર અને તીવ્ર સાધના તેમના જેલવાસ દરમિયાન થઈ હતી. સંત તુકારામ દુકાને બેઠા બેઠા નામજપ કરતા હતા.

આનો અર્થ એમ નહિ કે સાનુકૂળ સંયોગોનું મૂલ્ય જ નથી. સાનુકૂળ સંયોગોનું મૂલ્ય છે જ, પરંતુ સાનુકૂળ સંયોગોની રાહ જોઈને બેસી રહેવાનું મનોવલણ બરાબર નથી. જેવા સંયોગો છે, તેવા સંયોગોનો સદુપયોગ કરવાથી સાનુકૂળ સંયોગો આપોઆપ આવે છે. જે છે તેના સદુપયોગમાં જ ઉજ્જવળ ભાવિ છુપાયેલું છે.

૨૯. યુવાનો કહે છે, ‘સાધના કરવાની હજી અમારી ઉંમર નથી.’ વૃદ્ધો કહે છે, ‘હવે આ ઘરડા શરીરે અમારાથી સાધના થતી નથી.’ તો સાધના ક્યારે કરવી ?

જેમણે યુવાવસ્થામાં સાધનભજન કર્યું નથી, તેમના માટે વૃદ્ધાવસ્થામાં સાધનભજન માટે પ્રવૃત્ત થવું અશક્ય તો નથી, પરંતુ મુશ્કેલ તો છે જ. તેથી સાધનાનો પ્રારંભ યથાશક્ય વહેલો જ કરવો. આપણા ઋષિમુનિઓએ સદીઓના અનુભવના પરિપાકરૂપે સોનેરી શિખામણ આપી છે, ‘આયુષ્યના પૂર્વાર્ધમાં અધ્યાત્મ સાધી લેવું. ઘડપણમાં ગોવિંદ ગાશું – આ વલણ બરાબર નથી.’

શ્રીમદ્ ભાગવતમાં પોતાનાં સાથી બાળકોને શિખામણ આપતાં પ્રહ્‌લાદજી કહે છે :

કૌમાર આચરેત્પ્રાજ્ઞો ધર્માન્ ભાગવતાનિહ —।

દુર્લભં માનુષં જન્મ તદપ્યુધ્રુવમર્થદમ્ —।।

‘આ દુર્લભ પણ અસ્થિર મનુષ્ય જન્મમાં જ ભગવત્પ્રાપ્તિ થઈ શકે છે, તેથી કુમારાવસ્થામાં જ ભગવત્પ્રાપ્તિ માટે સાધન કરવું.’

અધ્યાત્મ-સાધન માટે ચાર સાધનો આવશ્યક છે. સ્વસ્થ શરીર, બળવાન પ્રાણ, જૂના સંસ્કારોનું ભારણ ન હોય તેવું તાજું ચિત્ત અને ભાવશક્તિની તીવ્રતા. આ ચારેય સાધનો વૃદ્ધો પાસે નહિ, પરંતુ યુવાનો પાસે હોય છે. તેથી યુવાવસ્થા જ આધ્યાત્મિક જીવન માટે વધુ અનુકૂળ અવસ્થા છે.

આનો અર્થ એમ નથી કે વૃદ્ધો માટે કોઈ આશા જ નથી. જાગ્યા ત્યારથી સવાર તો છે જ, પણ જેટલું વહેલું જગાય તેટલું સારું.

૩૦. અધ્યાત્મ એક-બે સપ્તાહ કે મહિનાનો કાર્યક્રમ નથી. અધ્યાત્મ તો અનંતની યાત્રા છે. માત્ર એક જન્મ જ નહિ, પરંતુ અનેક જન્મો પણ અધ્યાત્મ માટે અધૂરા પડે છે. તેથી જ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ભગવદ્ ગીતામાં કહે છે :

બહૂનાં જન્મનામન્તે જ્ઞાનવાન્માં પ્રપદ્યતે —।
ગીતા, ૭-૧૯.

‘(હે અર્જુન !) અનેક જન્મોને અંતે (અનેક જન્મોની સાધનાને અંતે) જ્ઞાની મને પામે છે.’

આમ હોવાથી સાધનાનો પ્રારંભ કર્યા પછી થોડા વખતમાં કાંઈ પરિણામ જોવા ન મળે તો સાધકે નિરાશ ન થવું, પરંતુ સાધના ચાલુ રાખવી જોઈએ.

અધ્યાત્મપથના પથિકની ક્યારેય દુર્ગતિ થતી નથી. કરેલું સાધન ક્યારેય નિષ્ફળ જતું નથી. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સાધકોને અધ્યાત્મપથના પથિકોને આશ્વાસન આપતાં કહે છે :

પાર્થ નૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્તસ્ય વિદ્યતે —।

ન હિ કલ્યાણકૃત્કશ્ચિદ્ દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ —।।

ગીતા; ૬-૪૦

‘હે પાર્થ ! તે (અધ્યાત્મ પુરુષ)નો આ લોકમાં કે પરલોકમાં ક્યારેય નાશ થતો નથી, કારણ કે કલ્યાણ કરનાર (અર્થાત્ આત્મોદ્ધાર માટે પ્રવૃત્ત થનાર)ની ક્યારેય દુર્ગતિ થતી નથી.’

૩૧. ‘અનુભૂતિની અનભિવ્યક્તિ’ અધ્યાત્મપથની શિસ્ત છે.

કેટલાક સાધકો થોડીઘણી અનુભૂતિ કે થોડીઘણી ઝલક મળે કે તરત તેની જાહેરાત કરવા માંડે છે. આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ જાહેરાત કરવા માટે નથી. અધ્યાત્મપથના પથિકના જીવનમાં તો અનેકવિધ અને અવનવી અનુભૂતિઓ અને ઘટનાઓ આવે છે. આવી ઘટનાઓ અને અનુભૂતિઓ વિશે મૌન રહેવું તેવી અધ્યાત્મપથની શિસ્ત છે. તેમનો પ્રચાર કરીને, તેમનો ઉપયોગ અહંકારની પુષ્ટિ માટે કે મહત્તાની પ્રાપ્તિ માટે કરવો, તે આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિકોણથી નિશ્ચિતપણે હાનિકર છે. આવશ્યક હોય તો અને ત્યારે સદ્ગુરુ સમક્ષ કે અધિકારી વ્યક્તિ સમક્ષ તે વ્યક્ત કરી શકાય છે, પરંતુ સર્વત્ર તેની જાહેરાત કરવી તે ડહાપણનો માર્ગ નથી. આવી જાહેરાતથી અધ્યાત્મપથમાં બાધાઓ આવી શકે છે અને અનુભૂતિનું બળ પણ ઘટી જાય છે.

૩૨. ભગવાનનો આપણે માત્ર બૌદ્ધિક કે મનોમય સ્તર પર સ્વીકાર કરીએ તેટલું પૂરતું નથી. મનોમય ભૂમિકા પરની આ માન્યતા દ્વારા આપણા જીવનમાં ક્રાન્તિ પ્રગટતી નથી. ભગવાન જ્યારે આપણા સમગ્ર જીવનમાં રસબસ થઈ જાય, ત્યારે આપણા જીવનમાં યથાર્થ આધ્યાત્મિક ક્રાન્તિની ઘટના ઘટે છે.

જેમ આપણે અનેક હકીકતોમાં માનીએ છીએ, તેમ ભગવાનમાં પણ માનીએ તેટલું પૂરતું નથી. આધ્યાત્મિક ક્રાન્તિનો પ્રારંભ માન્યતા દ્વારા નહિ, પરંતુ પ્રતીતિ દ્વારા થાય છે.

માન્યતા અને પ્રતીતિમાં શો ભેદ છે ?

માન્યતા તો મનોમય ભૂમિકા પરની એક ઝાંખી સ્વીકૃતિ છે. બધા માને છે તેથી આપણે પણ માનીએ છીએ કે હા, ભગવાન છે. આ મનોમય સ્વીકૃતિ દ્વારા આપણા જીવનમાં કોઈ વિશેષ પરિવર્તન આવતું નથી. જેમ ચિત્તમાં અનેક માન્યતાઓ હોય છે, તેમ ભગવાનની માન્યતા પણ હોઈ શકે છે. પણ તેથી થાય છે શું ?

પરંતુ જ્યારે આપણી આંતરચેતનાને કોઈક સ્વરૂપની ઝલક મળે છે, પ્રતીતિ મળે છે ત્યારે ભગવાન આપણા અંતરમાં અને જીવનમાં ઓતપ્રોત થઈ જાય છે. આવી આંતરપ્રતીતિ અને તદ્-જન્ય શ્રદ્ધા યથાર્થ આધ્યાત્મિક ક્રાન્તિનું બીજ બને છે.

આવી પ્રતીતિ એક ચિનગારી છે. તેમાંથી અધ્યાત્મનો મહાપ્રકાશ પ્રગટી શકે છે. આવી આંતરપ્રતીતિ અધ્યાત્મયાત્રાનો યથાર્થ પ્રારંભ છે.

માન્યતા મોટે ભાગે આજુબાજુના વાતાવરણમાંથી ઉછીની લીધેલી હોય છે, આંતરપ્રતીતિ પોતાની હોય છે. આવી આંતરપ્રતીતિ સાધકની યથાર્થ આધ્યાત્મિક ક્રાન્તિનો પાયો છે.

ઉપસંહાર

માનવીની અંદર તે મહાચૈતન્ય બિરાજમાન છે. આ અંત :સ્થ ચૈતન્ય સર્વોત્તમ પથનિર્દેશક છે. જો ચિત્તનો ધુમાડો દૂર થાય તો તે અંત :સ્થ ચૈતન્યનું પથનિદર્શન દૂર નથી. આ અંતરાત્મા આપણા અધ્યાત્મપથ પર આપણો સર્વોત્તમ માર્ગદર્શક છે. જો તેના નાદને સાંભળવાની કલા હસ્તગત કરી શકાય, તો સાધકનો અધ્યાત્મપથ સરળ અને સુકર બની જાય છે.

ભગવાનના માર્ગ પર ચાલવાનું જે પસંદ કરે છે, ભગવાન તેને સહાય કરે છે, તેનું પથનિદર્શન પણ કરે છે. અધ્યાત્મપથનો પથિક એકલો હોય તેમ લાગે તો પણ એકલો નથી. સાધકનો માર્ગદર્શક, તેનો પ્રિય સખા, તેનો સનાતન સુહૃદ તેની સાથે જ છે. અધ્યાત્મપથ પર ચાલવું એટલે ભગવાનના માર્ગ પર ચાલવું અને ભગવાનના માર્ગે ચાલે તેને ભગવાન સહાય કરે છે, તેની આંગળી પકડીને તેને દોરે છે.

દરેક અર્જુનના રથ પર સારથિના સ્થાને શ્રીકૃષ્ણ બિરાજે છે, તેના અધ્યાત્મરથને તે હાંકે છે, તેની વિટંબણાઓમાંથી તેને બચાવે છે.

સાધક બંધુ ! તું ડરીશ નહિ, તારા રથ પર પણ તારા શ્રીકૃષ્ણ બિરાજમાન છે. તારા રથને તે ચલાવશે, તારા ઘોડાને તે સંભાળશે અને મહાભારતના યુદ્ધમાં તને વિજયી પણ બનાવશે જ !

Total Views: 144
By Published On: December 1, 2017Categories: Bhandev0 CommentsTags: , ,

Leave A Comment

Your Content Goes Here

જય ઠાકુર

અમે શ્રીરામકૃષ્ણ જ્યોત માસિક અને શ્રીરામકૃષ્ણ કથામૃત પુસ્તક આપ સહુને માટે ઓનલાઇન મોબાઈલ ઉપર નિઃશુલ્ક વાંચન માટે રાખી રહ્યા છીએ. આ રત્ન ભંડારમાંથી અમે રોજ પ્રસંગાનુસાર જ્યોતના લેખો કે કથામૃતના અધ્યાયો આપની સાથે શેર કરીશું. જોડાવા માટે અહીં લિંક આપેલી છે.

Facebook
WhatsApp
Twitter
Telegram