દુનિયાના ૯૫% લોકો આસ્તિક અને ધાર્મિક છે. કોઈ ને કોઈ ધર્મને માને છે. તેના દેવી-દેવતાઓમાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે. છતાંપણ મજાની વાત એ છે કે તેમાંના મોટા ભાગનાને હકીકતે ધર્મ શું છે, તેની ખબર હોતી નથી. વડીલોના કહેવાથી કે પરંપરાથી મળેલ ધર્મને માને છે. વિચાર્યા વિના સ્વીકારી લે છે.

આમાં કયારેક એવાં પરિણામ આવે છે કે આ શ્રદ્ધા ક્યારેક અંધશ્રદ્ધાનું સ્થાન લઈ લે છે અથવા તો માન્યતા ઝનૂનનું સ્થાન લઈ લે છે. પોતાનો જ ધર્મ સાચો એ ઝનૂન પોતાને તો નુકસાન કરે જ છે, પણ સમાંતરે તે ઝનૂન સમાજ અને વિશ્વ માટે પણ નુકસાનકારક બની જાય છે. આજે વિશ્વ કે ભારતમાં પણ જે ધર્મઝનૂન અને તેનાં પરિણામો જોવા મળે છે, તે જોતાં ધર્મ વિશે સાચી સમજ અપાય એ અતિ આવશ્યક છે. તકલીફ એ છે કે મોટા ભાગના ધર્મગુરુઓ સાંપ્રદાયિક હોય છે. એટલે તેઓ પણ બહારથી ન કહે છતાં, સૂક્ષ્મ ઝનૂની જ હોય છે. એટલે તેઓ ધર્મની સાચી સમજ ન આપી શકે. આ કામ તો કોઈ વિશાળ હૃદય ધરાવનાર અને ધર્મનો સાક્ષાત્કાર કરેલ વ્યકિત જ કરી શકે. ધર્મને સમજવા આવી વ્યકિત પાસે જવું પડે. અને આવી વ્યક્તિઓ સમયે સમયે સમગ્ર વિશ્વમાં આવતી રહેતી હોય છે. તેમનાં ચરણોમાં બેસીને, તેમનાં લખાણો વાંચીને જ સાચા ધર્મની સમજ આવી શકે છે.

આવા એક વિશાળ અને વિરાટ હૃદયના અને સમજ ધરાવનાર વ્યકિત એટલે સ્વામી વિવેકાનંદ. આધુનિક સમયમાં જે વિરાટ વ્યક્તિત્વો થઈ ગયાં, તેમાં સ્વામીજીને અગ્રસ્થાને મૂકી શકાય. તેઓ આ પૃથ્વી પર બહુ થોડો સમય રહ્યા, પણ એ ટૂંકા ગાળામાં ધર્મ બાબતે અનેક ગેરસમજો દૂર કરી ગયા છે. તે માત્ર દસ વર્ષ જ કામ કરી શકયા હતા. પણ આ દસ વર્ષમાં તે સો વર્ષ જેટલું કામ કરી ગયા છે. એટલે ધર્મ વિશેની સાચી સમજ એમની પાસેથી અવશ્ય મળી શકે. તેમનાં લખાણોનો અભ્યાસ કરીએ તો માત્ર ધર્મ જ નહીં, બીજી પણ અનેક બાબતોની સમજ મળી શકે છે. પણ અહીં આપણે તેમના ધર્મ વિશેના વિચારો જ જોઈએ.

સામાન્ય રીતે ધર્મ એટલે કોઈ દેવ-દેવીની પૂજા કરવી, ધર્મસ્થાનમાં જવું, અમુક રીતરિવાજો પાળવા વગેરે હોય તેવું મનાય છે. પણ આને ધર્મ સાથે કશો સંબંધ નથી. આ તો સામાજિક માન્યતાનો હિસ્સો છે. આવું બધું હોવા છતાં પણ આવા ધાર્મિક લોકો પણ તદ્દન સામાન્ય હોય છે. તેમના જીવનમાં ધર્મની કશી જ ઝલક જોવા નથી મળતી.

તો ધર્મ એટલે હકીકતે શું ? વિવેકાનંદ કહે છે, ‘ધર્મ એવો વિચાર છે જે જંગલીને માણસ બનાવે છે અને માણસને ઈશ્વરના સ્તરે પહોંચાડે છે.’

માણસ,સામાન્ય રીતે, જંગલી એટલે કે અજ્ઞાની, અણઘડ અને આવેશભર્યો છે. તે જીવનભર આવેશમાં ઝોલાં ખાય છે. જે પળે તે ધર્મનો સ્વીકાર કરે છે, તે પળથી, સ્વામીજી કહે છે, આ જંગલીપણામાંથી તે સ્વસ્થ થવા તરફ આગળ વધે છે. તે સાચો માણસ બને છે. અને ધર્મની ખૂબીઓ એ છે કે જેમ જેમ માણસ તેેમાં ઊંડો ઊતરતો જાય, તેમ તેમ તેની પ્રગતિ એ હદે થાય છે કે માણસ બન્યા પછી પણ તેની પ્રગતિ અટકતી નથી અને અંતે તે ઈશ્વર સ્વરૂપ બની જાય છે. ધર્મની કસોટી જ આ છે કે તેને અનુસરનાર અંતે ઈશ્વર જ બને છે, બનવો જ જોઈએ. ઐશ્વરીય વ્યાપકતા, વિશાળતા જ ધર્મનું પરિણામ હોય. ‘અહમ્ બ્રહ્માસ્મિ-હું ઈશ્વર છું’ આ જ ધાર્મિકનું અંતિમ વાક્ય છે.

‘આવા’ ધર્મનો પાયો શું છે? વિધિ-વિધાનો અને પરંપરાનું પાલન? ના, સ્વામીજી કહે છે, ‘ધર્મનું રહસ્ય કોઈ સિદ્ધાંતોમાં નથી. તે તો તેના અમલમાં, અમલની સાધનામાં છે. અને કઈ સાધના કરવાની છે? માત્ર એક – સારા થવું અને સારું કરવું. બસ, આટલો જ ધર્મ છે.’ સ્વામીજી એક ઝાટકે બધી વ્યર્થતાને ઉડાવી દે છે અને મૂળને પકડે છે. મોટા ભાગના લોકો કાંઈ ગહન સાધના નથી કરી શકવાના, પણ જો તેઓ આ સૂત્રનું જીવનમાં પાલન કરશે, તોપણ તેઓ ધર્મમાં ચોક્કસ આગળ વધશે, તેમને સાચા ધર્મની ઝાંખી થશે.

ધર્મનો હેતુ શું છે? સ્વામીજીએ ધર્મ સંસ્થાપનનો જ પોતાના જીવનમાં હેતુ અથવા તો આદર્શ રાખ્યો હતો. એટલે તે સંદર્ભમાં તે ધર્મનો હેતુ સમજાવતાં કહે છે : ‘મારો આદર્શ બહુ થોડા શબ્દોમાં મૂકી શકાય : તે છે – માનવજાતને તેની દિવ્યતાનો પરિચય કરાવવો અને તે જીવનમાં કેમ પ્રગટ થાય છે તે શીખવવું.’

બસ! આટલો જ ધર્મ છે. દિવ્યતા – જે મનુષ્યમાં છે જ, તેને પ્રગટ કરવી. મનુષ્ય કોઈ સામાન્ય વ્યકિતત્વ નથી. તે ઈશ્વરનો અંશ છે. ના, ઈશ્વર જ છે, પણ સુષુપ્ત છે, ઢંકાયેલ છે. તેને જગાવવો, પ્રગટ કરવો, એ જ ધર્મ છે. એ જ સાધના છે. સતત પોતાની દિવ્યતા વ્યક્ત કરવી. જેમ જેમ તે વ્યક્ત થતી જશે, તેમ તેમ ધાર્મિક્તા પણ પ્રગટ થતી જશે.આ ધાર્મિકતા કોઈ સાંપ્રદાયિક ધાર્મિકતા નહીં હોય. તે તો સમગ્ર વિશ્વને વીંટળાઈ વળતી આધ્યાત્મિકતા હશે. આ બાબત સાચી છે કે નહીં તે તો અનુભવ કરીને જ સમજી શકાય.

‘માંહી પડ્યા તે મહાસુખ માણે.’

ધર્મ એટલે સતત પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપનું ચિંતન કરવું. જેમ જેમ ચિંતન ગહન થતું જશે, તેમ તેમ દિવ્યતા પ્રકાશવા લાગશે. ત્યારે શું અનુભૂતિ થશે? સ્વામીજી જવાબ આપતાં કહે છે, ‘તીવ્ર તપસ્યા પછી હું આ સત્ય સમજયો છું કે – ઈશ્વર દરેક જીવમાં રહેલો છે. તે સિવાય બીજો કોઈ ઈશ્વર નથી. જે જીવની સેવા કરે છે, તે ઈશ્વરની જ સેવા કરે છે.’

આનાથી વધારે અદ્‌ભુત કયું વિધાન હોઈ શકે? ધર્મની સમજ જ પાયામાંથી બદલાઈ જાય છે. ધર્મને કોઈ જ બાહ્ય બાબત સાથે સંબંધ નથી. કોઈ સાધના કરવાની જરૂર નથી. કેવળ દરેક – બધી – વ્યકિતઓમાં ઈશ્વરને જોવાનો પ્રયાસ કરવાનો છે. બધાંને ઈશ્વર માની આદરપૂર્વક સેવા કરવાની છે. અથવા સેવા કરવામાં આવે ત્યારે કોઈ મનુષ્યની નહીં, પણ ખુદ ઈશ્વરની સેવા કરંુ છું, એમ માનવાનું છે. દૃષ્ટિ બદલાશે, દર્શન બદલાશે. સમગ્ર વિશ્વ ઐશ્વરીય ચેતનાથી ધબકતું અનુભવાશે. આંખોમાં દિવ્યતા અંજાઈ જશે. કેવળ આનંદનો અનુભવ થશે. અને ધર્મ એટલે પરમ આનંદ.

‘આવો’ ધર્મ માનવાનો, પાળવાનો, જીવવાનો છે. આવું થશે તો અનેક ખ્યાલો બદલાઈ જશે. અત્યારે સામાન્ય ધાર્મિકો કહે છે કે જગતને મદદ કરો. વિવેકાનંદ આ ખ્યાલને પાયામાંથી બદલાવી નાખે છે.

તે કહે છે, ‘તમારા મગજમાંથી મદદ શબ્દ જ કાઢી નાખો. તમે કયારેય મદદ ન કરી શકો. આ તો નાસ્તિકતા છે. હા, તમે પૂજી શકો. જયારે તમે કોઈ કૂતરાને પણ કશુંક ખાવાનું આપો, ત્યારે માનો કે તમે કૂતરાની ઈશ્વર રૂપે પૂજા કરો છો. તે જ બધંુ છે અને તે જ બધામાં છે.’

સ્વામીજી આગળ કહે છે, ‘આપણે મનુષ્યોને એવી જગ્યાએ લઈ જવાના છે, જ્યાં નથી વેદ, નથી બાઇબલ કે નથી કુરાન. અને છતાં વેદ, કુરાન અને બાઇબલનું સંવાદીકરણ કરવાનુંં છે. માનવજાતને એ શીખવવાનું છે કે આ બધા જે ધર્મો છે, તે મૂળ ‘ધર્મ’ની વૈવિધ્યસભર અભિવ્યકિત છે.

એટલે જેને જે અનુકૂળ લાગે તેની પસંદગી કરે. એકવીસમી સદીનો આ મંત્ર બનવો જોઈએ. ધર્મ કોઈ શાસ્ત્રમાં નથી, કોઈ પંથમાં નથી. ધર્મ તો કેવળ પોતામાં રહેલ દિવ્યતાની અભિવ્યકિત છે. હા, તે માટે કોઈપણ શાસ્ત્રનો આધાર લઈ શકાય છે, પણ શાસ્ત્ર ધર્મ નથી એ સ્પષ્ટ માનવાનું છે. તે કેવળ દિવ્યતા વ્યક્ત કરવાનું માધ્યમ છે, એમ માનવાનું છે. જો શાસ્ત્ર ઝનૂનનું માધ્યમ બને, તો એક પળમાં તેને છોડી દેવાનું છે.

ધર્મનંુ એક બીજું પરિણામ બતાવતાં સ્વામીજી કહે છે કે કેવળ વિશાળતા જ ધર્મ છે, સંકુચિતતા તો મૃત્યુ છે. કેવળ પ્રેમ જ વિશાળતા છે. ધિક્કાર તો સંકુચિતતા છે. એટલે કેવળ પ્રેમ જ જીવનનો કાનુન છે. જે ચાહે છે તે જ જીવે છે. જે સ્વાર્થી છે તે સતત મરતો રહે છે. એટલે કેવળ પ્રેમ ખાતર જ પ્રેમ કરો.કારણ કે તે જ કેવળ, જેમ શ્વાસ જ જીવન છે તેમ, જીવનનો કાયદો છે.’ અને આગળ કહે છે , ‘આવા ગુણોવાળો એક જીવ પણ હશે, તો તે લાખો દંભીઓ અને જંગલીઓની અંધકારમય યોજનાઓનો નાશ કરી શકશે…. કેવળ સાચા થવું અને સાચું કરવું – આ પાયા પર સમગ્ર જગતની એકતા સાધી શકાય.એટલે મહાસાગર જેટલા ઊંડા થવાનું છે અને આકાશ જેટલા વિરાટ થવાનું છે… બધા સિદ્ધાંતો કે ખ્યાલોને છોડી દો. તેમાં કશું નહીં વળે. માત્ર ચારિત્ર્ય જ, દિવ્યતા જ વ્યકિતને આગળ દોરી શકે છે. તે જ જીવનનું કેન્દ્ર બનવું જોઈએ.

આ સમગ્ર એક વાક્યમાં સમેટતાં સ્વામીજી કહે છે કે સત્ય જ મારો ઈશ્વર છે અને વિશ્વ મારો દેશ છે. બસ! આટલું સમજાઈ જશે, તો વિશ્વના બધા જ પ્રશ્નો, બધી જ સમસ્યાઓ એક પળમાં દૂર થઈ જશે અને વ્યકિતથી લઈ વિશ્વ સુધીનાં સહુ સુખી થઈ જશે.

 

Total Views: 91
By Published On: March 1, 2020Categories: Hareshbhai Dholakiya0 CommentsTags: , ,

Leave A Comment

Your Content Goes Here

જય ઠાકુર

અમે શ્રીરામકૃષ્ણ જ્યોત માસિક અને શ્રીરામકૃષ્ણ કથામૃત પુસ્તક આપ સહુને માટે ઓનલાઇન મોબાઈલ ઉપર નિઃશુલ્ક વાંચન માટે રાખી રહ્યા છીએ. આ રત્ન ભંડારમાંથી અમે રોજ પ્રસંગાનુસાર જ્યોતના લેખો કે કથામૃતના અધ્યાયો આપની સાથે શેર કરીશું. જોડાવા માટે અહીં લિંક આપેલી છે.

Facebook
WhatsApp
Twitter
Telegram