આ જગતમાં અનેક ધર્મિષ્ઠ વિભૂતિઓ થઈ ગઈ પણ શ્રીરામકૃષ્ણદેવ તેમાં એક દુર્લભ રત્ન જેવા હતા. હંમેશાં ભગવાનમાં લીન શ્રીરામકૃષ્ણને ધર્મના અનેક પરચા થયા હતા. એમનું પોત દરિયા જેવું ઘેરું, આભ જેવું વિરાટ, મા ધરતી જેવું ખમતીધર, ડુંગર જેવું ઊંચુ, અને સૂરજના પહેલા કિરણ જેવું કૂંણું હતું. એમને સતનું પારખું સચોટ અને પાંસરું હતું એટલે જ એમણે કહ્યું, “હું ચોખ્ખુંચટ ભાળું છું કે આ બધું જે જૂજવારૂપે દેખાય છે એ જ ખરો પરમેશ્વર છે.” એમણે નરમાં નારાયણ ભાળ્યો. માણસ માત્ર પંચમહાભૂતનું – મન, શરીરનું બનેલું માળખું નથી. દેહના પાંજરામાં પુરાયેલો દિવ્ય આત્મા છે. શ્રીરામકૃષ્ણના મતે જીવનનો હેતુ મોક્ષ મેળવવો એ છે. વેદી માંડી આજ સુધી મોટા વિચારકોએ ઇતિહાસનો એ જ અર્થ કર્યો છે, કે આત્માની ચોક્કસ લક્ષ તરફ ગતિ અને બંધનમાંથી છુટકારો – એટલે મોક્ષ.

પોતાની ધરમબુદ્ધિથી લોકોનું ભલું કરવાની સાચુકલી શ્રદ્ધાથી શ્રીરામકૃષ્ણદેવ કહેતા, “હું જો એકાદ જીવને ય મોક્ષ અપાવી શકું તો મારા હજારો જનમ ઓળઘોળ.” એમણે સહજ રીતે જાણી લીધું કે નરેન્દ્રનાથ ધર્મમાં કેટલો મહાન છે! એટલે જુવાન શિષ્યોના મોવડી તરીકે તેમને નક્કી કરી દીધા અને તેમની દેખરેખ રાખવાનું સોપ્યું. એમણે નરેન્દ્રનાથને ચોખ્ખું કહ્યું, “હું તેમને તારી દેખરેખમાં મૂકું છું. અને ધ્યાન રાખજે કે તેઓ ઘેર પાછા ન જાય અને માર્ગમાં જ મચ્યા રહે!” તેમણે યુવાન સાધુઓને ભગવું કપડું અને રુદ્રાક્ષની માળા આપી. અન્ન ભિક્ષાથી મેળવી લેવા કહ્યું. આમ ખુદ શ્રીરામકૃષ્ણદેવે જ શિષ્યોને દીક્ષા આપી અને ભવિષ્યના રામકૃષ્ણ સંઘનો પાયો નાખ્યો. નરેન્દ્રનાથમાં તેમને અડગ શ્રદ્ધા હતી. તેમને એ પણ ઊગી ગયું હતું કે નરેન્દ્રનાથ જ માનવીનાં દુ:ખ ફોડશે. ગુરુદેવે પોતે કાગળની ચબરખી પર લખ્યું, “નરેન બીજાને શીખવશે.” પણ નરેન્દ્રનાથે આ બાબતનો નકાર ભણતાં ગુરુદેવે પોતાનાં તમામ બળ અને સત્તાથી કહ્યુ, “તું તો શું તારું તો રુંવેરુંવું એ કરશે.” તેમણે પોતાના આત્માની શક્તિ નરેન્દ્રમાં ઉતારી કહ્યું, “મેં તારામાં શક્તિપાત કર્યો છે. આ તાકાતથી તું ઘણું-ઘણું કરીશ તે પછી જ તારે અસલ થાનકે પાછા ફરવાનું છે.” આ પછી શ્રીરામકૃષ્ણદેવે તા. ૧૬ ઑગસ્ટ ૧૮૮૬ના રોજ મહાસમાધિ લીધી.

શ્રીરામકૃષ્ણદેવના ૧૬ યુવાન શિષ્યોને રહેવાનું ઠામઠેકાણું નહોતું. નરેનની આગેવાની હતી અને પૈસાની મદદ સુરેન્દ્રનાથની હર્તી એટલે શ્રીરામકૃષ્ણદેવના એક શિષ્ય વરાહનગરમાં સપ્ટેમ્બર ૧૮૮૬માં એક સાવ બિસ્માર ઘર ભાડે રાખ્યું. પછીના સ્વામી વિરજાનંદજી અને પહેલાના કાલિકૃષ્ણ આ મઠમાં જોડાનાર પહેલા જુવાન હતા. તેમણે સન ૧૮૯૧માં વરાહનગર મઠમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. એ વખતે એમની ઉંમર હતી ૧૮ વર્ષ. તેમણે આ મઠનું વર્ણન કર્યું છે. “મઠનું ભોંયતળિયું ઘણા વખતથી અવાવરું હતું. વગડાઉ છોડ અને ઝાડી ઝાંખરાં તેમાં ઊગી નીકળ્યાં હતાં. શિયાળવાં, સાપ, ગરોળાં, નોળિયા – આ બધાંને તો ઈંદ્રપુરી જેવું હતું. બીકનું માર્યું કોઈ, માણસ નામેય ત્યાં જતું નહિ. એવું ય કહેવાતું કે આ મકાનમાં ઘણાં વર્ષ પહેલાં, કૈંક ખૂનામરકી થઈ ગયેલી અને તે દિવસથી બધા એને ભૂતિયું ઘર કહેતા. એમાં કોઈથી રહેવાય એવું હતું જ નહિ એટલે આ સાધુઓને દસેક રૂપિયાના ભાડામાં તે મળી ગયું. ગુરુ પ્રત્યેનો પ્રેમ જ એકબીજાને જકડી રાખતો હતો. એમનું માહ્યલું તેજ ઝગારા મારતું અને મન મોકળાં હતાં એટલે ઊંચા મિનારા આંબી શકે તેમ હતા. તેમના હૈયામાં, મોકળાશ મળતાં જ કોળી ઊઠે એવું ધર્મનું બી ગુરુમહારાજે ધરબી દીધું હતું. પરમ સુખ આ ધર્મમાં જ છે એની એમને પાકી ખાતરી હતી એટલે તો એમણે બધું હોડમાં મૂકી દીધું હતું. મોહતાજ કરી દે એવી ગરીબી, અપરંપાર આપદા છતાં ચારિત્ર્ય બળ, માનવતા અને આતમગુફામાં પ્રવેશવાની સાચુકલી તાલાવેલીના જોરે તેમણે ભારે કષ્ટ ઉઠાવ્યાં.

એ બધા સાવ એકધારા ય નહોતા. શ્રીરામકૃષ્ણદેવે તેમનું અલગ-અલગ રીતે ઘડતર કરેલું. એટલે એમની મૂળ દિશા તો એમની પોતાની જ જાળવી રાખેલી. શ્રીરામકૃષ્ણદેવ તો કહેતા, “મારો જ ધર્મ સાચો અને બીજાના ખોટા એમ માનવું જ નહિ. જેટલી દિશા એટલા રસ્તા. જો શોધનાર સાચો હોય તો ભગવાનને તો કોઈપણ રસ્તે મેળવી શકાય.”

યુગેયુગમાં કોઈ ને કોઈ માનવી તેજના પુંજ જેવા ઉત્પન્ન થાય છે. એનું જ નામ પયગંબર. આમ તો માનવી પોતે જ ભેદી જાળા જેવો છે. શરીરથી, મનથી કે સમાજની નહિ પણ ધર્મની દૃષ્ટિથી માણસ દેવતા છે. જીવનને ધારણ કરનારું આ પાયાનું તત્ત્વ છે. એ દેખાતું નથી અને ભૌતિક પણ નથી. બળ અને સારતત્ત્વનું ઉદ્ગમસ્થાન જ એ છે. માણસ એમાંથી એકવાર જો સારવવાનું શીખી જાય તો દુ:ખ અને બંધનમાંથી છૂટી જાય. ગુરુમહારાજના શિષ્યોએ આ મઠમાં જ રહીને ધર્મજીવનની કીર્તિ, એનો મહિમા અને મોભો સાચા ઠેરવવાના હતા. ધાર્મિક તાલીમથી અંતરનું બળ પ્રગટ થાય. આ બળ જ સાચી ખીંટી છે કારણ કે જીવન અને સંસ્કૃતિનું ભાવિ એના ઉપર જ લટકે છે. આજના યુગમાં તો આ જૂથનો ફાળો અસલ અને આગવો છે એટલું જ નહિ એ વહેવારિક છે અને હજુ તો એમાં બીજું ઘણું ઘણું ભર્યું છે. તે ધર્મને જગાડે છે, એની સમજ વધુ ઊંડી કરે છે અને આપણા ભાવિના ઘડતરમાં તો એ મદદ કરે જ છે. પણ સંકટ કે આપદામાં તો તે મોટો દિલાસો છે. એટલે લાગે છે કે માનવીનું મૂળભૂત સ્તરે દેવ હોવું અને તેનો ધાર્મિક વિકાસ એ જ સાચી ધરી છે એટલે સાચું સુખ તો એ જ આપે. સ્વામીજીએ રામકૃષ્ણ સંઘની ફિલસૂફી આ શાશ્વત સત્ય પર ગોઠવી અને રજૂ કરી.

આ શરૂ થયેલ રામકૃષ્ણ-ચળવળનાં કેટલાંક આગવાં લક્ષણો હતાં. આ જુવાનિયાઓના જૂથમાં એક સિવાય બધા ભણેલા હતા અને ભદ્ર કુટુંબોમાંથી આવતા હતા. એમણે સંકુચિતતા અને મરજાદીપણું છોડી દઈ જેને જે ઠીક લાગ્યો તે આગવો રસ્તો ઝાલી એ રીતે વ્યવહારમાં મૂકવા માંડયો. ધર્મ એ વાતો કરવાનો વિષય જ નથી. આચરણમાં મૂકવાની બાબત જ છે.

“મારું કામ એ બતાવવાનું છે કે ધર્મ જ શાશ્વત અને સર્વત્ર છે.” ધર્મની આ ઉદાર સમજથી આ જૂથે આદિમ અંધશ્રદ્ધા અને મૂર્તિપૂજામાંથી ઊભી થતી વિકૃતિ અને ખોટી તડજોડમાંથી ધર્મને મુક્ત કર્યો. તેઓ બરાબર જુસ્સાથી જીવતા હતા અને એમનું જીવન જ દાખલારૂપ બને એવું હતું. એટલે માણસ માટે ધર્મનું સુંદર રૂપ, એના સાચા અર્થમાં, એક મુક્તિ અપાવનાર શક્તિ તરીકે ઊભરી ઊઠ્યું. એમનો બહારનો દેખાવ તો સાધુસંન્યાસીને બરાબર છાજે તેવો હતો એટલે બધા સંપ્રદાયનું અસલ પોત એમાં સમાઈ જતું. જીવમાત્રમાં એકતા છે એનું તેમને જ્ઞાન હતું. એમની વચ્ચે પરસ્પર ભાઈચારો હતો અને શ્રીરામકૃષ્ણની અંતદૃષ્ટિને પ્રતાપે, જૂજવા દેખાતા માનવી તે બધા ઈશ્વરનો અંશ છે એમ માની જગતની સેવા કરવાનો તેમણે પોતાની જાતે જ હક્ક લઈ લીધો હતો.

આમ સ્વામી વિવેકાનંદના મોવડીપણામાં, સાધુસંન્યાસીઓના ભાઈચારાએ માનવીનાં મનને તો ઊંચા મિનારાનાં દર્શન કરાવ્યાં. આ પરંપરાનો મુદ્રાલેખ જ આવો હતો, “પોતાની મુક્તિ અને જગતની ભલાઈ.” વેદમાં બતાવેલ રહસ્ય પ્રમાણે “પહેલાં ખુદ આપણે જ ઈશ્વર બનીએ અને પછી બીજાને ઈશ્વર બનવામાં મદદ કરીએ. બનો અને બનાવો, આ આપણો મુદ્રાલેખ હો.” સ્વામી વિવેકાનંદ દિવ્યજીવનની કીર્તિકથા અણથક રીતે કહે છે. આપણા અંતરની દિવ્યતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું છે. એ બરાબર પ્રગટ થાય તે માટે જ મહેનત ચાલુ રાખવાની સ્વામીજીની વીરહાક છે. માનવીને જીવનમાં જો સાચોસાચ મદદ કરવાની હોય તો તે આ બાબતમાં જ જરૂરી પ્રગટીકરણની છે. જીવનની ઉન્નતિ અંતરની દિવ્યતા પ્રગટે ત્યારે જ થાય છે. એટલે આ દિવ્યતાના પ્રગટીકરણની વાતને જ અગત્યની ગણી હાથ પર ધરવી જોઈએ. આમ જોઈએ તો કોઈ માણસે બીજા માણસનું કાંઈ ભલું કરવાનું હોય ત્યારે આવી જ વાત વિચારવી ઘટે. એમ કરવાથી માનવીનાં ભાવિનું ઘડતર ઉત્તમ રીતે થાય છે. સંસ્કૃતિનો ઉદ્ગમ, તેનો વિકાસ અને ફેલાવો એ બધામાં બુનિયાદી બાબત તે ‘એક માણસે બીજા માણસ માટે કરેલો વિચાર’ જ છે. આ વિચારબિંદુથી જ ગ્રીક સંસ્કૃતિ વિકાસ અને પરાકાષ્ઠા પામેલ છે. પણ આ સંસ્કૃતિમાં જે ખોટું હતું એ જ એને માટે ઘાતક અને તેના કરુણ અંત માટે જવાબદાર બન્યું.

બર્ટ્રાન્ડ રસેલ તેમના Principles of Social Reconstructionમાં કહે છે. “બીજી કોઈ શક્તિ કરતાં વિચારવાનું બળ, લાંબા ગાળે વધારે મહાન છે.” અઠંગ ઉજમાળા આત્માઓ જે માનવીને હલાવી મૂકે છે તે જ શાંતિ અને સલામતી માટે જગતને પણ હલાવી મૂકે છે. ઈતિહાસ એક ‘શકવર્તી બનાવ તરીકે તેની નોંધ લે છે. મન અને મસ્તિષ્કની પ્રબુદ્ધતા અને જીવન-સુધારણા એ જ ખરી ક્રાંતિ છે. જેની દિવ્યતા સુષુપ્ત છે એવો માનવી તો દાસ છે. પ્રબુદ્ધ અને મુક્ત એવા સંતો જ ખરેખરી તિ લાવી શકે. ઈતિહાસ એ માનવજાતની બદનસીબી, મૂર્ખાઈ અને ગુનાઓનો સંગ્રહ છે. સંત ઑગસ્ટાઈન, ગિબ્બન અને બીજા ઘણાઓનો આ અભિપ્રાય છે. શૅામસ કાર્બાઈલ સાચું જ કહે છે “કદાચ અર્વાચીન ઇતિહાસમાં સૌથી નોંધપાત્ર બનાવ ઑસ્ટરલિટ્ઝની લડાઈ, વાટલૂ-પીટલૂ કે એવી લડાઈ તો નહીં જ… પણ ઇતિહાસકારોની બેદરકારીથી ધ્યાન બહાર જતો રહેલો એક બનાવ છે.” કોઈએ વળી ટીખળથી થોડી નોંધ લીધી છે ખરી ! આ બનાવ તે જયાર્જ ફૉક્સ નામે ક્વેકર સંપ્રદાયના એક માણસે પોતાના માટે ચામડાનો પહેરવેશ કરાવ્યો તે છે. ધંધાથી તે મોચી હતો. ઘણા માણસોને એવો સાચો-ખોટો ભાસ કે ભ્રાંતિ થાય છે કે આ વિશ્વ આપમેળે જ પ્રસ્ફુટિત થાય છે. વિશ્વ પાછળનો આ દૈવી સિદ્ધાંત છે. એ જ સિદ્ધાંતથી જેને ખુશી થઈ છે તે માંહેનો પેલો મોચી પણ હતો. એટલે જ તેમને યોગ્ય રીતે ફિરસ્તા કહ્યા છે.

વરાહનગર મઠ તો ખરેખર આધ્યાત્મિક પ્રયોગશાળા હતી. જ્યાં તેમણે આંતરિક દૈવીપણું પ્રગટ કરવા અતિમાનુષી સંઘર્ષ કર્યો. સ્વામી વિવેકાનંદના પશ્ચિમની યાત્રાના મહાન પ્રસંગ સુધી તે અજાણી રહી હતી. આધ્યાત્મિક જાગૃતિથી પ્રેરાયેલ અલ્પ સંખ્યકો પણ સમગ્ર સમાજમાં એક નવી હવા ફેલાવવા શક્તિમાન છે. માંસમજજાનું ભૌતિક મૂલ્ય કે જે લાગણી જગાડવામાં નિષ્ફળ જાય છે, તેને બદલે આ લોકો આત્માના સ્થાયી અને નિરવધિ મૂલ્યનું આયોજન ઘડી કાઢી સમાજના તારણહાર બને છે. સ્વામી વિવેકાનંદની આગેવાની તળે વરાહનગર મહે તેની આધ્યાત્મિક અંતરદૃષ્ટિનાં ફળ આપ્યાં. એ સમયે જેમને સ્વામી વિવેકાનંદની સમગ્ર જીવનદૃષ્ટિ ખૂબ પ્રેરણાદાયક લાગેલ તે લોકોને જીવનનો એક ટૂંકો સંદેશ આ મઠના અંતેવાસીઓ દ્વારા આપવામાં આવેલો. તે આધ્યાત્મિક રીતે સંતોષપ્રદ, બૌદ્ધિક રીતે ન્યાયપૂર્ણ અને ભાવાત્મક રીતે પ્રેરણાદાયક હતો. રાષ્ટ્ર તેને ગંભીર રીતે અનુસર્યું. હેગલ કહે છે, “પોતાના યુગની મહેચ્છાને જે શબ્દબદ્ધ કરીને સાકાર કરી શકે તે યુગાવતાર છે. તે યુગને પૂછે છે કે એની મહેચ્છા કઈ છે? અને તે એને પૂર્ણ કરે છે. એ જે – કરે છે તે તેના યુગની જરૂરિયાત અને સારતત્વ છે. તે એના યુગને મૂર્તિમંત કરે છે. જેણે વરાહનગર મઠમાં ઇતિહાસ સર્જ્યો તે ધાર્મિક નેતાને આપણે માનભરી અંજલી આપીએ.

ભાષાંતર: પ્રા. જે.સી. દવે

(‘પ્રબુદ્ધ ભારત’ મે ૧૯૮૭ના આધારે)

Total Views: 13
By Published On: September 25, 2022Categories: Tathagatananda Swami0 CommentsTags: ,

Leave A Comment

Your Content Goes Here

જય ઠાકુર

અમે શ્રીરામકૃષ્ણ જ્યોત માસિક અને શ્રીરામકૃષ્ણ કથામૃત પુસ્તક આપ સહુને માટે ઓનલાઇન મોબાઈલ ઉપર નિઃશુલ્ક વાંચન માટે રાખી રહ્યા છીએ. આ રત્ન ભંડારમાંથી અમે રોજ પ્રસંગાનુસાર જ્યોતના લેખો કે કથામૃતના અધ્યાયો આપની સાથે શેર કરીશું. જોડાવા માટે અહીં લિંક આપેલી છે.

Facebook
WhatsApp
Twitter
Telegram